Αναγνωρισμένες/οι πρόσφυγες στην Ελλάδα – 2026
Νέα έκθεση: Πρόσβαση των δικαιούχων διεθνούς προστασίας σε δικαιολογητικά έγγραφα και κοινωνικά δικαιώματα
Εισαγωγή
Τα χρόνια νομικά και πρακτικά εμπόδια στην πρόσβαση των αναγνωρισμένων προσφύγων σε έγγραφα και κοινωνικοοικονομικά δικαιώματα στην Ελλάδα παραμένουν άλυτα, σύμφωνα με τη νέα ετήσια έκθεση που δημοσιεύεται σήμερα από την Υποστήριξη Προσφύγων στο Αιγαίο (RSA) και το Ίδρυμα PRO ASYL.
Πάγια κωλύματα για την αξιοπρεπή διαβίωση των αναγνωρισμένων προσφύγων στην Ελλάδα αποτελούν η δαιδαλώδης γραφειοκρατική διαδικασία για την κτήση απαραίτητων εγγράφων, η έλλειψη στέγης και οι περιορισμοί στην πρόσβαση στην υγεία και σε άλλες στοιχειώδεις υπηρεσίες. Τα εμπόδια αυτά εκθέτουν πολλές/ούς δικαιούχους διεθνούς προστασίας σε συνθήκες αστεγίας και ένδειας, κατά παράβαση του δικαιώματος στην αξιοπρέπεια και της απαγόρευσης της απάνθρωπης και εξευτελιστικής μεταχείρισης.
Πάνω από 167.000 άνθρωποι έχουν λάβει διεθνή προστασία στην Ελλάδα από το 2020 ως το 2025. Μόνο το 2025, χορηγήθηκε καθεστώς σε 27.181 ανθρώπους, ενώ στα τέλη του έτους ήταν ενεργές 96.438 άδειες διαμονής διεθνούς προστασίας, με 19.398 ακόμη αρχικές άδειες να βρίσκονται σε εκκρεμότητα προς έκδοση. Για τους ανθρώπους αυτούς, η αναγνώριση του καθεστώτος τους δεν οδηγεί σε ουσιαστική πρόσβαση στα δικαιώματα που προβλέπει ο νόμος.
Η κατάσταση επιδεινώνεται ενόψει της σημαντικής αύξησης των απελάσεων (επιστροφών) αναγνωρισμένων προσφύγων στην Ελλάδα από άλλα κράτη μέλη της ΕΕ και του Χώρου Σένγκεν. Μόνο το 2025, η Ελλάδα έλαβε 9.179 αιτήματα επανεισδοχής (υπερτριπλάσια από τα 2.468 αιτήματα του 2024) ενώ ήδη 725 αναγνωρισμένες/οι πρόσφυγες, μεταξύ των οποίων οικογένειες με παιδιά, απελάθηκαν στη χώρα. Τα περισσότερα αιτήματα προήλθαν από τη Γερμανία, για την οποία καταγράφεται αύξηση 555% μεταξύ 2024 και 2025.
Η RSA έχει υποστηρίξει τουλάχιστον 50 από τις/τους ανθρώπους αυτούς από τις αρχές του 2025 μέχρι σήμερα. Πρόκειται για άνδρες, γυναίκες και παιδιά από το Αφγανιστάν, την Παλαιστίνη, τη Συρία και άλλες χώρες, που επέστρεψαν κυρίως από Γερμανία, Ελβετία και Σουηδία. Στη συντριπτική πλειοψηφία των υποθέσεων αυτών, οι άνθρωποι βρέθηκαν αντιμέτωποι εξ αρχής με την αστεγία, χωρίς έγγραφα, χωρίς υλική υποστήριξη και χωρίς καμία πληροφορία σχετικά με τις διαδικασίες πρόσβασης στα δικαιώματά τους. Η υποστήριξη των ανθρώπων αυτών τροφοδοτεί άμεσα τα ευρήματα της παρούσας έκθεσης.
Η νέα ετήσια έκθεση της RSA και του Ιδρύματος PRO ASYL καλύπτει αναλυτικά τις συνθήκες που αντιμετωπίζουν οι αναγνωρισμένες/οι πρόσφυγες ως προς την απόκτηση και ανανέωση της Άδειας Διαμονής Ενιαίου Τύπου (ΑΔΕΤ) και του ταξιδιωτικού εγγράφου, τα εμπόδια στη χορήγηση φορολογικών και ασφαλιστικών εγγράφων, τον αποκλεισμό από την πλειοψηφία των κοινωνικών επιδομάτων, και τα κωλύματα στην πρόσβαση σε στέγαση και ιατροφαρμακευτική περίθαλψη. Αναλύεται, επίσης, το ελλιπές πλαίσιο της ενημέρωσης και συνδρομής των ανθρώπων στη διεκδίκηση των δικαιωμάτων τους από τις αρμόδιες αρχές και υπηρεσίες.
Οι παρατηρήσεις της έκθεσης βασίζονται στη νομική δραστηριότητα και κοινωνική υποστήριξη της RSA. Περαιτέρω η έκθεση στηρίζεται σε παρατηρήσεις ποιοτικής έρευνας μέσω ερωτηματολογίου που απευθύναμε σε φορείς της κοινωνίας των πολιτών, καθώς και σε συστηματική έρευνα δημοσίων πηγών, μεταξύ των οποίων επίκαιρα στατιστικά στοιχεία των ελληνικών αρχών και έγγραφα των ενωσιακών θεσμών.
Η RSA ευχαριστεί τις οργανώσεις Ελληνικό Συμβούλιο για τους Πρόσφυγες (ΕΣΠ), SolidarityNow και Meraki Humanitarian Support για τη συνεισφορά τους στις ερωτήσεις που απευθύναμε στο πλαίσιο της παρούσας έρευνας.
Επιπλέον υλικό
Διαβάστε σχετικά με το video game
Οι αναγνωρισμένοι/ες πρόσφυγες/ισσες στην Ελλάδα καλούνται να αντεπεξέλθουν σε μια πολύπλοκη, εξαντλητική και συχνά αλληλοαναιρούμενη διαδικασία κτήσης εγγράφων που είναι προαπαιτούμενα για να αποκτήσουν πρόσβαση σε μια σειρά βασικών δικαιωμάτων.
Η Υποστήριξη Προσφύγων στο Αιγαίο (RSA) προσπαθεί να αποτυπώσει αυτήν την δυσκολία στις αντίστοιχες ετήσιες εκθέσεις της. Φέτος, αποτυπώνουμε αυτές τις δαιδαλώδεις διαδικασίες και μέσω ενός video game που δημιουργήσαμε. Το video game ακολουθεί τη Μεγάλη Γραφειοκρατική Περιπέτεια δύο αναγνωρισμένων προσφύγων που πρόσφατα επιστράφηκαν στην Ελλάδα από κάποια άλλη ευρωπαϊκή χώρα.
Οι αναγνωρισμένοι/ες πρόσφυγες που επιστρέφονται στην Ελλάδα ενώ έχουν συγκροτήσει αξιοπρεπείς συνθήκες διαβίωσης σε κάποια άλλη ευρωπαϊκή χώρα, συχνά προσγειώνονται ξαφνικά σε κάποιο ελληνικό αεροδρόμιο χωρίς χαρτιά και χωρίς καμία στήριξη.
Για τις ανάγκες του παιχνιδιού έχουν απλοποιηθεί διάφορα προβλήματα, ενώ είναι αδύνατο να αποτυπωθεί η αίσθηση του εγκλωβισμού, η ατέρμονη αναμονή χωρίς προοπτική και η εξώθηση σε μια επιβίωση στο περιθώριο.
Σημεία από την έκθεση
Παρακάτω αναδεικνύουμε ορισμένα από τα βασικά ζητήματα που έχουν καταγραφεί και τεκμηριωθεί αναλυτικά στην έκθεση.
Περιεχόμενα
Δαιδαλώδεις διαδικασίες για απαραίτητα έγγραφα
Απαραίτητη προϋπόθεση για την πρόσβαση των αναγνωρισμένων προσφύγων σε βασικά δικαιώματα αλλά και για τις συναλλαγές τους με τις δημόσιες υπηρεσίες είναι η κατοχή μιας σειράς από δικαιολογητικά έγγραφα, τα οποία εκδίδονται με μέριμνα διαφορετικών αρχών της χώρας. Η διασφάλισή τους απαιτεί εκτεταμένες διαδικασίες αρμοδιότητας διαφορετικών τομέων της κυβέρνησης και δη έξι διαφορετικών υπουργείων.
Πέρα από σύνθετη, η διαδικασία κτήσης των απαραίτητων εγγράφων για τη διαβίωση και τη συμμετοχή στον δημόσιο βίο στην Ελλάδα είναι ενίοτε και αδιέξοδη, καθώς η έκδοση ενός εγγράφου μπορεί να προϋποθέτει την κατοχή άλλου εγγράφου ή την πλήρωση προϋπόθεσης που δεν μπορεί αντικειμενικά να ισχύει. Χαρακτηριστικά είναι τα ακόλουθα παραδείγματα:
- Η επικαιροποίηση των στοιχείων ενός ατόμου στο φορολογικό μητρώο της Ανεξάρτητης Αρχής Δημοσίων Εσόδων (ΑΑΔΕ) διεξάγεται διαδικτυακά και προϋποθέτει την κατοχή Κλειδάριθμου TAXISnet. Για να εκδοθεί κλειδάριθμος, ωστόσο, πρέπει πρώτα να έχει διενεργηθεί επικαιροποίηση των στοιχείων του ατόμου στο μητρώο της ΑΑΔΕ.
- Για να αποκτήσουν Δελτίο Ανεργίας από τη Δημόσια Υπηρεσία Απασχόλησης (ΔΥΠΑ), οι αναγνωρισμένες/οι πρόσφυγες με αναπηρία πρέπει να έχουν λάβει Πιστοποίηση Αναπηρίας για να καταχωρηθούν ως άνεργα άτομα με αναπηρία. Για να αιτηθούν, όμως, την πιστοποίηση αναπηρίας, πρέπει να έχουν Ενεργό ΑΜΚΑ, για τον οποίο αποτελεί προαπαιτούμενο η εξασφάλιση νόμιμης Απασχόλησης και η προσκόμιση σύμβασης εργασίας ή βεβαίωσης πρόσληψης από εργοδότη.
- Προαπαιτούμενο για την εγγραφή στο ενταξιακό Πρόγραμμα HELIOS+ είναι, μεταξύ άλλων, η κατοχή Δελτίου Ανεργίας (επομένως, η έλλειψη εργασίας και εσόδων), αλλά για την επιδότηση ενοικίου, τη μόνη οικονομική υποστήριξη που δύναται να παρέχει το πρόγραμμα, πρέπει οι ωφελούμενες/οι να έχουν ήδη μισθώσει κατοικία με ιδίους πόρους.
- Για να απογραφούν στον ΕΦΚΑ και να λάβουν ΑΜΑ ώστε να ξεκινήσουν να εργάζονται, οι πρόσφυγες πρέπει να έχουν ήδη βρει στέγη, ώστε να μπορούν να προσκομίσουν Αποδεικτικό Διεύθυνσης Κατοικίας.
Δείτε και το σχετικό video game που δημιουργήσαμε:
Άδεια Διαμονής (ΑΔΕΤ)
«Η έκδοση και ανανέωση των αδειών διαμονής είναι η αρχική και πρώτη διατύπωση, που λειτουργεί ως προϋπόθεση για άλλες, ωστόσο αποτελεί το πιο σημαντικό πρόσκομμα».
Ευρωπαϊκή Επιτροπή
Η κατοχή ΑΔΕΤ σε ισχύ είναι προαπαιτούμενο για μία σειρά από ενέργειες, όπως η απόδοση και διατήρηση του ΑΜΚΑ, η δημιουργία τραπεζικού λογαριασμού, η πρόσβαση στην απασχόληση, η αίτηση και λήψη επιδομάτων κοινωνικής πρόνοιας, η μίσθωση κατοικίας, ακόμη και η κυκλοφορία εντός της ελληνικής επικράτειας.
Για την ανανέωση της ΑΔΕΤ, σύμφωνα με επίσημα στοιχεία που παρασχέθηκαν στον κοινοβουλευτικό έλεγχο, στα τέλη του 2025 εκκρεμούσαν 7.640 αιτήσεις ανανέωσης ΑΔΕΤ στην Υπηρεσία Ασύλου, εκ των οποίων 2.237 για διάστημα άνω του ενός έτους. Οι δικαιούχοι καθ’ όλο το διάστημα της πολύμηνης αναμονής για την ανανέωση της ΑΔΕΤ τους, λαμβάνουν μόνο μία “βεβαίωση δικαιούχου” που δεν γίνεται δεκτή από την πλειονότητα των δημοσίων αρχών ως έγκυρο ταυτοποιητικό έγγραφο, και αυτό δύο χρόνια μετά τις σχετικές εξαγγελίες για ρύθμιση του ζητήματος.
Τα επίσημα στοιχεία καταδεικνύουν σημαντική σταδιακή αύξηση των εκκρεμών αιτήσεων ανανέωσης ΑΔΕΤ τα τελευταία χρόνια. Η Υπηρεσία Ασύλου αναφέρει σοβαρές ελλείψεις προσωπικού.
Ιδιαίτερα σοβαρά εμπόδια ανακύπτουν στην περίπτωση των δικαιούχων που επιστρέφονται στην Ελλάδα από άλλα κράτη μέλη χωρίς να τους παραδοθούν τα έγγραφά τους (ΑΔΕΤ και ταξιδιωτικό έγγραφο). Οι άνθρωποι που απελαύνονται καταλήγουν να παραμένουν χωρίς χαρτιά για πολύμηνο χρονικό διάστημα, χωρίς πρόσβαση σε κατάλληλη ενημέρωση για τη διαδικασία που πρέπει να ακολουθήσουν. Καθίσταται σαφές ότι χωρίς την παρέμβαση δικηγόρου, η/ο δικαιούχος δεν θα μπορέσει να αντιμετωπίσει αυτή την πολύπλοκη διαδικασία.
Ταξιδιωτικό έγγραφο (TDV) - Φορολογικά και οικονομικά έγγραφα
Η πρόσβαση σε TDV παρουσιάζει σημαντικά νομικά και πρακτικά εμπόδια, καθώς εξακολουθούν να εφαρμόζονται περιοριστικές διατάξεις που αντίκεινται στο ενωσιακό δίκαιο, οδηγώντας σε απορρίψεις χωρίς τεκμηρίωση «επιτακτικών λόγων». Παράλληλα, η διαδικασία ανανέωσης χαρακτηρίζεται από υπερβολικές καθυστερήσεις, γραφειοκρατικές απαιτήσεις (π.χ. υπεύθυνες δηλώσεις με θεώρηση) και περιορισμένη πρόσβαση σε ενημέρωση, με αποτέλεσμα την παρατεταμένη αβεβαιότητα για τις/τους δικαιούχους.
Αντίστοιχα, η πρόσβαση σε βασικά διοικητικά και οικονομικά δικαιώματα παρεμποδίζεται από αντικρουόμενες και αυθαίρετες πρακτικές (π.χ. μη αποδοχή ΑΔΕΤ ή πιστοποιητικών φιλοξενίας/αστεγίας), καθώς και από προϋποθέσεις που δημιουργούν πρακτικά αδιέξοδα, ιδίως για άστεγα άτομα (όπως η απαίτηση αποδεικτικού κατοικίας για έκδοση ΑΦΜ). Επιπλέον, οι διαδικασίες χαρακτηρίζονται από έντονη γραφειοκρατία και κυκλικές απαιτήσεις (π.χ. ανάγκη κλειδαρίθμου για ενέργειες που προϋποθέτουν ήδη κλειδάριθμο), σε συνδυασμό με έλλειψη ενημέρωσης και διαφοροποιημένες πρακτικές μεταξύ υπηρεσιών και τραπεζών.
Ασφαλιστικά έγγραφα - ΑΜΚΑ
Ο Αριθμός Μητρώου Κοινωνικής Ασφάλισης (ΑΜΚΑ) είναι απαραίτητος για την απασχόληση, την ιατροφαρμακευτική περίθαλψη, τα κοινωνικά επιδόματα και τις συναλλαγές με τους βασικούς φορείς του δημοσίου. Από το 2024, η ενεργοποίηση του ΑΜΚΑ για πολίτες τρίτων χωρών (σε αντίθεση με τις/τους Ελληνίδες/Έλληνες πολίτες) απαιτεί την προσκόμιση σύμβασης εργασίας ή βεβαίωσης πρόσληψης αναρτημένης στο ΕΡΓΑΝΗ, ενώ η διαδικασία μετάπτωσης από ΠΑΑΥΠΑ χαρακτηρίζεται από σημαντικές καθυστερήσεις, διοικητικά εμπόδια και αυθαίρετες απαιτήσεις από τις αρμόδιες υπηρεσίες. Το κανονιστικό πλαίσιο αυτό εισάγει δυσμενή διακριτική μεταχείριση κατά παράβαση της Οδηγίας για την αναγνώριση και δημιουργεί ένα αδιέξοδο σχήμα, όπου η πρόσβαση σε βασικά δικαιώματα εξαρτάται από την προηγούμενη εξασφάλιση εργασίας.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή υπογραμμίζει ότι «οι νέες διατάξεις θέτουν πρόσθετες προϋποθέσεις για τους δικαιούχους διεθνούς προστασίας σε σχέση με τους Έλληνες πολίτες. Η διάταξη αυτή παρεμποδίζει την αποτελεσματική πρόσβαση στο σύστημα υγείας και είναι ιδιαίτερα ανησυχητική για τα άτομα με αναπηρία που αδυνατούν να εργαστούν». Ο Συνήγορος του Πολίτη επισημαίνει ότι η ρύθμιση «αντίκειται σε οποιαδήποτε πολιτική ένταξης». Παρά ταύτα, οι διατάξεις παραμένουν σε ισχύ, με αποτέλεσμα τον αποκλεισμό πολλών δικαιούχων διεθνούς προστασίας από θεμελιώδη δικαιώματα.
Κοινωνική πρόνοια
Δεν προβλέπεται ειδικό πλαίσιο στήριξης για τη μετάβαση των δικαιούχων διεθνούς προστασίας στο σύστημα κοινωνικής πρόνοιας, δεδομένων των ιδιαίτερων περιστάσεών τους. Το οικονομικό βοήθημα των αιτουσών/ούντων άσυλο διακόπτεται αυτοδικαίως με τη χορήγηση καθεστώτος (ακόμη και πριν την επίδοση της απόφασης).Στην πράξη από το 2025 η καταβολή του έχει ουσιαστικά παύσει συνολικά. Παράλληλα, η πρόσβαση στις προνοιακές παροχές είναι διοικητικά δυσχερέστερη για πολίτες τρίτων χωρών, καθώς οι αιτήσεις υποβάλλονται μόνο μέσω δήμων και όχι ψηφιακά.
Τα περισσότερα κοινωνικά επιδόματα υπόκεινται σε προϋποθέσεις μακροχρόνιας διαμονής στη χώρα και δεν λαμβάνουν υπόψη τις ιδιαίτερες περιστάσεις των προσφύγων, με συνέπεια τη δυσμενή διακριτική μεταχείριση των δικαιούχων διεθνούς προστασίας έναντι των Ελληνίδων/Ελλήνων πολιτών και εκ των πραγμάτων τον αποκλεισμό των πρώτων από τις περισσότερες μορφές κοινωνικής πρόνοιας. Η πλειονότητα των κοινωνικών επιδομάτων (στέγασης, παιδιού, γέννησης, ανασφάλιστων υπερηλίκων) προϋποθέτει πολυετή νόμιμη και συνεχή διαμονή, οδηγώντας σε συστηματικό αποκλεισμό των προσφύγων και σε έμμεση διακριτική μεταχείριση. Ακόμη και το Ελάχιστο Εγγυημένο Εισόδημα, που δεν απαιτεί χρόνο διαμονής, παραμένει στην πράξη δυσπρόσιτο λόγω αυστηρών προϋποθέσεων (π.χ. έννοια «νοικοκυριού», αποδεικτικό κατοικίας, ενεργός ΑΜΚΑ). Συνολικά, το υφιστάμενο πλαίσιο περιορίζει σημαντικά την πρόσβαση σε βασικές παροχές και υπονομεύει την ουσιαστική ένταξη.
Στέγαση
Η εξασφάλιση στέγης παραμένει ένα από τα πιο κρίσιμα προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι πρόσφυγες στη χώρα, παρά τη νομοθετική πρόβλεψη που ορίζει την υποχρέωση ίσης μεταχείρισης με τους άλλους νόμιμα διαμένοντες πολίτες τρίτων χωρών στην Ελλάδα. Το ελληνικό κράτος εμμένει σε μία πολιτική που απαιτεί άμεση αυτονομία και αυτάρκεια από τις/τους δικαιούχους διεθνούς προστασίας: τα άτομα αυτά καλούνται να εγκαταλείψουν τις θέσεις φιλοξενίας στα καμπς εντός 30 ημερών από τη χορήγηση ασύλου, ενώ οι υλικές συνθήκες υποδοχής διακόπτονται αυτόματα μόλις εκδοθεί θετική απόφαση. Οι εξαναγκασμένες αποχωρήσεις εφαρμόζονται και σε ευάλωτα άτομα, παρά τις καθυστερήσεις στην έκδοση απαραίτητων εγγράφων. Το τελευταίο δωδεκάμηνο, δεν έχει καταβληθεί το προβλεπόμενο από τον νόμο οικονομικό βοήθημα σε αιτούσες/ούντες άσυλο.
Το πρόβλημα επιτείνεται από τη γενικευμένη στεγαστική κρίση, με τη σφοδρή αύξηση των ενοικίων και περιορισμένη διαθεσιμότητα κατοικιών σε αστικά κέντρα. Οι δεκάδες χιλιάδες άνθρωποι που λαμβάνουν καθεστώς διεθνούς προστασίας καλούνται να αναζητήσουν στέγη σε μία αγορά που προϋποθέτει πληθώρα απαραίτητων εγγράφων, γνώση της ελληνικής γλώσσας και οικονομική δυνατότητα κάλυψης μηνιαίων εξόδων εκατοντάδων ευρώ, χωρίς καμία ουσιαστική υποστήριξη για τη μετάβασή τους στην ένταξη.
Πρόγραμμα HELIOS+
Το πρόγραμμα HELIOS+, που ξεκίνησε επίσημα στις αρχές του 2025 και είναι το βασικό ενταξιακό πρόγραμμα στη χώρα, έχει σχεδιαστεί για κλίμακα εξαιρετικά χαμηλότερη από τις πραγματικές ανάγκες: οι αποφάσεις ένταξης θέτουν συνολικό στόχο 4.323 δικαιούχους για την περίοδο 2025–2028 (περί τα 1.000 άτομα ανά έτος) τη στιγμή που οι ενεργές άδειες διεθνούς και προσωρινής προστασίας ανέρχονται σε 134.576.
Στα τέλη του 2025, είχαν εγγραφεί στο πρόγραμμα 1.318 νοικοκυριά, ένα σύνολο 1.883 ατόμων. Επιδότηση ενοικίου λάμβαναν 934 άτομα, εκ των οποίων σχεδόν οι μισοί/ες ήταν κάτοχοι προσωρινής προστασίας από την Ουκρανία. Το πρόγραμμα δεν παρέχει στέγαση καθ’ εαυτή, αλλά επιδότηση ενοικίου υπό αυστηρές προϋποθέσεις και μόνο εφόσον έχει ήδη συναφθεί μισθωτήριο συμβόλαιο. Τα αυστηρά και σωρευτικά κριτήρια ένταξης, καθώς και οι απαιτήσεις για πλήθος διοικητικών εγγράφων, δημιουργούν σημαντικές καθυστερήσεις και αποκλεισμούς.
Ορισμένες περιφέρειες έχουν ήδη διακόψει νέες εγγραφές και καταθέσεις μισθωτηρίων από τις αρχές του 2026. Μέχρι τις αρχές Μαρτίου 2026, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δεν είχε λάβει ενημέρωση από το Υπουργείο Μετανάστευσης για το χρονοδιάγραμμα ανανέωσης των έργων. Επί του παρόντος, η συνέχιση των υπηρεσιών HELIOS+ που συνδέονται με τη στέγαση παραμένει ασαφής, ενόψει και των συστηματικών δηλώσεων μελών της κυβέρνησης περί τερματισμού της επιδότησης ενοικίου. Τον Ιανουάριο 2026, ο Υπουργός Μετανάστευσης και Ασύλου δήλωνε ότι «δεν πιστεύουμε ότι οι δράσεις της στέγασης έχουν νόημα» και ότι τα κονδύλια θα μεταφερθούν εξ ολοκλήρου σε προγράμματα εργασιακής εκμάθησης.
Αστεγία
Η αστεγία και η ακραία επισφάλεια συνοδεύουν, σχεδόν κατά λογική ακολουθία, τις/τους αναγνωρισμένες/ους πρόσφυγες που απελαύνονται στην Ελλάδα από άλλα ευρωπαϊκά κράτη. Στη συντριπτική πλειοψηφία των τουλάχιστον 50 υποθέσεων που υποστήριξε η RSA από τις αρχές του 2025 (ανεξαρτήτως φύλου, εθνικότητας ή προφίλ και συμπεριλαμβανομένων μονογονεϊκών οικογενειών με παιδιά, ΛΟΑΤΚΙ+ ατόμων και ατόμων με σοβαρά προβλήματα υγείας) οι άνθρωποι βρέθηκαν στον δρόμο, σε πλατείες ή σε «αόρατη αστεγία», σε επισφαλείς συνθήκες άτυπης ενοικίασης.
Οι δικαιούχοι διεθνούς προστασίας δεν είναι επιλέξιμες/οι για στέγαση σε καμπς λόγω του νομικού καθεστώτος τους. Στα αιτήματα που απευθύνει η RSA στις αρμόδιες αρχές για τη στέγαση των ανθρώπων που επιστρέφονται στην Ελλάδα χωρίς κατάλυμα, λαμβάνονται συστηματικά αρνητικές απαντήσεις. Σε περίπτωση μονογονεϊκής οικογένειας που υποστηρίχθηκε από το Meraki Humanitarian Support, δημόσιος φορέας πρότεινε να παραχωρήσει η μητέρα την επιμέλεια του ανήλικου γιου της στο ελληνικό κράτος, καθώς δεν μπορούσε να βρεθεί λύση στο πρόβλημα της αστεγίας τους.
Ξενώνες αστέγων
Η πρόσβαση των δικαιούχων διεθνούς προστασίας στους ξενώνες αστέγων παραμένει εξαιρετικά περιορισμένη, λόγω χρόνιας υπερπληρότητας και δομικών ελλείψεων. Κανένας από τους ξενώνες της Αθήνας και του Πειραιά με τους οποίους επικοινώνησε συστηματικά η RSA το τελευταίο έτος δεν είχε άμεσα διαθέσιμες θέσεις φιλοξενίας, ενώ λειτουργούν μεγάλες λίστες αναμονής. Η είσοδος προϋποθέτει κατοχή βασικών εγγράφων, ενεργό ΑΜΚΑ και γνώση ελληνικών ή αγγλικών χωρίς παροχή διερμηνείας. Παράλληλα, δεν υπάρχουν επαρκείς δομές για οικογένειες με παιδιά ή για άτομα με αναπηρίες.
Ο αποκλεισμός των δικαιούχων διεθνούς προστασίας από βασικά κοινωνικά επιδόματα (επίδομα στέγασης: 5 έτη νόμιμης διαμονής· επίδομα παιδιού: 5 έτη· εφάπαξ επίδομα γέννησης: 12 έτη) αποτελεί δομικό εμπόδιο στην πρόσβαση σε στέγη. Τον Μάιο του 2025, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή προχώρησε σε αιτιολογημένη γνώμη στο πλαίσιο διαδικασίας επί παραβάσει κατά της Ελλάδας, χωρίς ουσιαστική ανταπόκριση από την ελληνική κυβέρνηση μέχρι σήμερα.
Ιατροφαρμακευτική περίθαλψη - ΑΜΚΑ
Η ενωσιακή νομοθεσία ορίζει ότι οι δικαιούχοι διεθνούς προστασίας δικαιούνται πρόσβαση στο σύστημα υγείας υπό τους όρους που ισχύουν για τις/τους Ελληνίδες/Έλληνες πολίτες. Σύμφωνα με τον ελληνικό νόμο, οι ανασφάλιστες/οι έχουν δωρεάν πρόσβαση στις δημόσιες δομές υγείας, κατ’ αρχήν υπό την προϋπόθεση της κατοχής ενεργού ΑΜΚΑ. Τα εμπόδια που θέτει το κανονιστικό πλαίσιο για την ενεργοποίηση του ΑΜΚΑ των δικαιούχων διεθνούς προστασίας από το 2024 έχουν άμεσο και αναπόφευκτο αντίκτυπο στην πρόσβασή τους σε υπηρεσίες υγείας.
Οι πρόσφυγες που δεν έχουν εξασφαλίσει νόμιμη εργασία και δεν δύνανται να προσκομίσουν σύμβαση εργασίας ή βεβαίωση πρόσληψης δεν έχουν ενεργό ΑΜΚΑ και αποκλείονται ακόμη και από απολύτως ζωτικής σημασίας θεραπείες, καθώς δεν είναι δυνατή η συνταγογράφηση φαρμάκων ή εξετάσεων στο σύστημα. Σε περίπτωση ανενεργού ΑΜΚΑ, οποιαδήποτε συνταγή εκδίδεται μόνο με πλήρη κάλυψη του κόστους από την/τον ασθενή. Δεδομένης της απόλυτης αναγκαιότητας ενεργού ΑΜΚΑ για την πρόσβαση σε ιατροφαρμακευτική περίθαλψη, το ισχύον πλαίσιο διατηρεί μία εγγενώς αντιφατική λογική, υπό την οποία η πρόσβαση σε στοιχειώδη δικαιώματα προϋποθέτει την προηγούμενη ένταξη στην αγορά εργασίας.
Οι προβλεπόμενες εξαιρέσεις για την πρόσβαση ευάλωτων ομάδων χωρίς ενεργό ΑΜΚΑ δεν εφαρμόζονται στην πράξη. Η σχετική εγκύκλιος του Υπουργείου Υγείας (Νοέμβριος 2025) απέβη ατελέσφορη, καθώς απαιτεί δικαιολογητικά που είναι αντικειμενικά αδύνατο να εκδοθούν από δικαιούχους διεθνούς προστασίας (βεβαίωση απόφασης αναβολής απομάκρυνσης, η οποία εκδίδεται από την Ελληνική Αστυνομία σε άτομα που τελούν υπό διαδικασία απέλασης). Ως αποτέλεσμα, το κώλυμα του ανενεργού ΑΜΚΑ δεν υπερβαίνεται. Μετά την έκδοση της εγκυκλίου, επιτάθηκαν τα φαινόμενα άρνησης παροχής ιατροφαρμακευτικής περίθαλψης σε κατόχους διεθνούς προστασίας με ανενεργό ΑΜΚΑ. Μόλις στα μέσα Μαρτίου 2026 ελήφθη ενημέρωση ότι η ΗΔΥΚΑ απέστειλε οδηγίες για ενεργοποίηση νέου κωδικού που θα παρέχει δυνατότητα ιατροφαρμακευτικής περίθαλψης σε δικαιούχους διεθνούς προστασίας με ανενεργό ΑΜΚΑ. Μέχρι σήμερα, δεν έχει υπάρξει επίσημη ή δημόσια ενημέρωση σχετικά με την εφαρμογή του.
Πέραν των θεσμικών εμποδίων, καταγράφονται και σοβαρά πρακτικά προσκόμματα στην πρόσβαση σε υπηρεσίες υγείας, όπως το γλωσσικό εμπόδιο, η απουσία διερμηνείας σε δημόσιες δομές και οι σημαντικές καθυστερήσεις στον προγραμματισμό ιατρικών ραντεβού, που σε ορισμένες περιπτώσεις φτάνουν τους έξι μήνες. Ιδιαίτερα περιορισμένη παραμένει και η πρόσβαση σε υπηρεσίες ψυχικής υγείας, με μακρές αναμονές και ελλείψεις σε κατάλληλες δομές υποστήριξης.
Υπόθεση ενώπιον του ΕΔΔΑ
Σε πρόσφατη υπόθεση που εκπροσωπείται από την RSA, αναγνωρισμένη προσφύγισσα με αναπηρία χρειάστηκε να απευθυνθεί στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΔΔΑ) και να λάβει ασφαλιστικά μέτρα σύμφωνα με τον Κανόνα 39 του Κανονισμού του Δικαστηρίου, ώστε να προληφθεί άμεσος κίνδυνος για τη ζωή και την υγεία της, λόγω της άρνησης του ΕΦΚΑ να ενεργοποιήσει τον ΑΜΚΑ της. Ακόμη και μετά την έκδοση των ασφαλιστικών μέτρων, οι αρμόδιες αρχές δεν συμμορφώθηκαν άμεσα. Σε αντίστοιχες περιπτώσεις σε γνώση μας, χρειάστηκαν επίμονες παρεμβάσεις προς τις αρχές για να ενεργοποιηθεί κατ’ εξαίρεση ο ΑΜΚΑ ατόμων με επιτακτικές ανάγκες θεραπείας για την επιβίωσή τους.
Ασφαλιστικά μέτρα ΕΔΔΑ για νεαρή γυναίκα με αναπηρία και χρόνια ασθένεια:
Η Ζακιά*, νεαρή αναγνωρισμένη προσφύγισσα από τη Συρία, πάσχει από αναπηρία και σοβαρή χρόνια ασθένεια που καθιστά ζωτικής σημασίας την πρόσβασή της σε τακτική νοσηλεία και σε φάρμακα, την οποία λάμβανε σε νοσοκομείο της Αθήνας από την άφιξή της στη χώρα το φθινόπωρο του 2024. Αφότου έλαβε Άδεια Διαμονής, απενεργοποιήθηκε τον Ιανουάριο του 2026 ο ΠΑΑΥΠΑ που είχε ως αιτούσα άσυλο και χρειαζόταν πλέον Ενεργό ΑΜΚΑ για να συνεχίσει τη θεραπεία της. Η Ζακιά* χρειάστηκε να φτάσει έως το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΔΔΑ) για να μπορέσει να συνεχίσει να λαμβάνει την απαραίτητη αγωγή για την επιβίωσή της (Omar κατά Ελλάδας, 4827/26).
Συγκεκριμένα, μόλις η Ζακιά* ενημερώθηκε από το νοσοκομείο ότι υπάρχει πρόβλημα με τη συνέχιση της θεραπείας της λόγω του ΑΜΚΑ στα μέσα Ιανουαρίου του 2026, οι δικηγόροι της RSA ζήτησαν «βεβαίωση αναβολής απομάκρυνσης» από τη Διεύθυνση Αλλοδαπών Αττικής της Ελληνικής Αστυνομίας, εξηγώντας ότι τη χρειάζεται η Ζακιά* για να συνεχίσει τη θεραπεία της χωρίς ενεργό ΑΜΚΑ σύμφωνα με την εγκύκλιο του Υπουργείου Υγείας. Η Αστυνομία απάντησε ότι δεν μπορεί να εκδώσει «βεβαίωση αναβολής απομάκρυνσης» στη Ζακιά* γιατί είναι αναγνωρισμένη πρόσφυγας και μένει νόμιμα στη χώρα.
Τον ίδιο μήνα, οι δικηγόροι της RSA ρώτησαν το Υπουργείο Υγείας πώς μπορεί να εκδοθεί «βεβαίωση αναβολής απομάκρυνσης» σε αναγνωρισμένο πρόσφυγα, εφόσον η Αστυνομία αδυνατεί να την χορηγήσει. Το Υπουργείο Υγείας απάντησε ότι δεν είναι αρμόδιο να εκδώσει το έγγραφο, ούτε να δώσει οδηγίες για την έκδοσή του.
Μόνο μετά από απόφαση ασφαλιστικών μέτρων του ΕΔΔΑ στα μέσα Φεβρουαρίου και μετά από επανειλημμένες, συχνά ατελέσφορες επικοινωνίες με υπηρεσίες που δήλωναν αναρμόδιες, οι ελληνικές αρχές ενεργοποίησαν – μόλις στις αρχές Μαρτίου – τον ΑΜΚΑ της Ζακιά* και μπόρεσε να συνεχίσει την αναγκαία θεραπεία της.
