Ένας χρόνος από το ναυάγιο της 3ης Απριλίου στη Λέσβο: Αθώωση επιζώντα ως ένα πρώτο βήμα προς τη δικαιοσύνη
Πριν από έναν χρόνο, στις 3 Απριλίου 2025, οκτώ άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους σε ναυάγιο που σημειώθηκε όταν βάρκα που μετέφερε πρόσφυγες και πλησίαζε τη Λέσβο εντοπίστηκε από το Ελληνικό Λιμενικό Σώμα, κοντά στην ακτή ανοιχτά της Συκαμνιάς.
Στις 5 Μαρτίου 2026, σε ένα σημαντικό βήμα προς τη δικαιοσύνη, ο H.M., ένας νεαρός Αφγανός πατέρας και επιζών του ναυαγίου, αθωώθηκε από το Τριμελές Εφετείο Κακουργημάτων Βορείου Αιγαίου για τις κατηγορίες εναντίον του σχετικές με το ναυάγιο: παράνομη μεταφορά αλλοδαπών με κίνδυνο για τη ζωή τους και πρόκληση θανάτου, παράνομη είσοδος στη χώρα, πρόκληση ναυαγίου από αμέλεια και πολλαπλές ανθρωποκτονίες από αμέλεια. Εκπροσωπήθηκε από τη Βίκυ Αγγελίδου του Legal Centre Lesvos (LCL) και την Ελένη Σπαθάνα της Υποστήριξης Προσφύγων στο Αιγαίο (RSA).
Η υπόθεση του H.M. αποτελεί μια οδυνηρή υπενθύμιση της βίας που αντιμετωπίζουν οι πρόσφυγες/ισσες και μετανάστες/στριες, όχι μόνο κατά το ταξίδι τους προς την Ελλάδα, αλλά και
Το χρονικό του ναυαγίου
Ο H.M. είχε αναχωρήσει από την Τουρκία μαζί με τη σύζυγό του και τα δύο μικρά τους παιδιά τη νύχτα της 2 προς 3 Απριλίου του 2025, μαζί με άλλους Αφγανούς πρόσφυγες. Σε μια απομακρυσμένη τουρκική παραλία, διακινητές ανάγκασαν τον Η.Μ. να οδηγήσει τη βάρκα που θα επέβαιναν, απειλώντας τον ίδιο και την τετράχρονη κόρη του.
Σύμφωνα με τον H.M. και άλλους επιζώντες, όταν η βάρκα βρισκόταν κοντά στη Λέσβο, εντός των ελληνικών χωρικών υδάτων, ένα σκάφος του Λιμενικού Σώματος τους πλησίασε. Οι επιζώντες πίστεψαν ότι σώθηκαν και φώναξαν για βοήθεια, όμως, όπως κατέθεσαν, λιμενικοί με καλυμμένα χαρακτηριστικά τους φώναζαν «GO BACK TURKEY», ενώ το σκάφος του Λιμενικού άρχισε να κάνει κύκλους γύρω από την πνευστή λέμβο, με αποτέλεσμα να δημιουργηθούν μεγάλα κύματα που, σε συνδυασμό με τον κυματισμό της θάλασσας, κλόνισαν βίαια τη βάρκα τους που δεν άντεξε: ο πάτος της αποκολλήθηκε και βρέθηκαν όλοι στη θάλασσα.
Το τραγικό αποτέλεσμα ήταν η απώλεια οκτώ ανθρώπων: επτά επιβεβαιωμένοι νεκροί και ένα παιδί που μέχρι σήμερα αγνοείται. Μεταξύ των θυμάτων ήταν η σύζυγος του H.M. και ο δίχρονος γιος του.
Η δίωξη του H.M.
Ο H.M. συνελήφθη στο λιμάνι της Μυτιλήνης, χωρίστηκε από την κόρη του που ήταν σε σοκ, και στη συνέχεια του αποδόθηκαν σοβαρές κατηγορίες που επισύρουν ισόβια κάθειρξη και προφυλακίστηκε στις φυλακές της Χίου, παρά τις μαρτυρικές καταθέσεις των επιζώντων για το ότι ο Η.Μ. είχε εξαναγκαστεί να οδηγήσει τη βάρκα όπου επέβαιναν υπό απειλή και δεν είχε καμία ευθύνη. Μετά από προσφυγή, αφέθηκε ελεύθερος με περιοριστικούς όρους.
Στη δίκη της 5ης Μαρτίου 2026 στη Μυτιλήνη, το Δικαστήριο εξέτασε τις ένορκες καταθέσεις επτά επιζώντων και άκουσε έναν επιζώντα και, βέβαια, απευθείας τον H.M. Το Δικαστήριο τον αθώωσε από όλες τις κατηγορίες, μετά από σχετική πρόταση του εισαγγελέα, αναγνωρίζοντας ότι ο H.M. αναγκάστηκε να οδηγήσει τη βάρκα γιατί δεν είχε άλλη επιλογή, προασπιζόμενος τη ζωή του και τη ζωή των μελών της οικογένειάς του.
Η ποινικοποίηση των επιζώντων
Σε περιπτώσεις ναυαγίων όπως αυτό, οι επιζώντες συχνά αντιμετωπίζουν ποινικές διώξεις για «παράνομη είσοδο» και πράξεις που διέπραξαν υπό καθεστώς ανάγκης και απειλής, αντίθετα με τις υπερνομοθετικής ισχύος διεθνείς διατάξεις και την εθνική νομοθεσία. Σε περιπτώσεις ναυαγίων όπου υπάρχει εμπλοκή του Λιμενικού Σώματος, όπως αυτό της Λέσβου τον Απρίλιο του 2025, καταγράφεται μια επαναλαμβανόμενη και συστηματική πρακτική «ενοχοποίησης» επιζώντων που διώκονται ποινικά ενώ απουσιάζει κατ’ αρχάς, η αυτονόητη διερεύνηση των ευθυνών των Λιμενικών Αρχών (όπως και στα πολύνεκρα ναυάγια της Ρόδου τον Δεκέμβριο 2024, της Χίου τον Ιανουάριο 2026 αλλά και της Πύλου τον Ιούνιο 2023 – για το οποίο, εν τέλει, ασκήθηκαν ποινικές διώξεις και κατά της ηγεσίας του Λιμενικού Σώματος).
Γιατί ούτε το ναυάγιο της Λέσβου είναι ένα «μεμονωμένο περιστατικό». Είναι συστηματικές οι πρακτικές αποτροπής και μη διάσωσης που, κατά παράβαση κάθε έννοιας δικαίου, εφαρμόζονται στην Ελλάδα και στα εξωτερικά σύνορα της Ευρωπαϊκής Ένωσης και οδηγούν μοιραία σε απώλειες ανθρώπων. Αυτές οι πρακτικές πρέπει να σταματήσουν.
Στην περίπτωση και αυτού του ναυαγίου στη Λέσβο, και σύμφωνα με τις καταθέσεις των επιζώντων, το ελληνικό Λιμενικό, αντί να προχωρήσει άμεσα σε επιχείρηση διάσωσης, προχώρησε για άλλη μια φορά σε επιχείρηση προστασίας των συνόρων. Δεν ενημέρωσε, δε, επίσημα και δεν ξεκίνησε άμεσα ούτε με κατάλληλα μέσα την επιχείρηση έρευνας και διάσωσης, ενώ δεν είχε καν επαρκή εξοπλισμό διάσωσης και σωσίβια. Κανείς, ωστόσο, δεν έχει κληθεί να λογοδοτήσει για τις παραβιάσεις αυτές, ούτε για τους θανάτους, μέχρι σήμερα.
Επιζώντες του ναυαγίου, με τη συνδρομή δικηγόρων του RSA και του LCL, κατέθεσαν μήνυση κατά των υπευθύνων του ελληνικού Λιμενικού Σώματος για παραβιάσεις της υποχρέωσης διάσωσής τους μετά τον εντοπισμό της βάρκας από το ελληνικό λιμενικό. Η υπόθεση εκκρεμεί ενώπιον της Εισαγγελίας του Ναυτοδικείου Πειραιά. Η απόδοση δικαιοσύνης για τα θύματα και τους επιζώντες είναι κυρίαρχο ζητούμενο.
Μετά τη δίκη, οι δικηγόροι του Η.Μ. δήλωσαν:
Ελένη Σπαθανά, δικηγόρος στην Υποστήριξη Προσφύγων στο Αιγαίο (RSA):
«Ο Η.Μ είναι ένας ακόμα, τραγικός επιζών πρόσφυγας που αντιμετώπισε, κατά παράβαση κάθε έννοιας κράτους δικαίου, μια άδικη ποινική δίωξη, παρότι η νομοθεσία εξαιρεί τους πρόσφυγες από κυρώσεις λόγω ‘παράνομης εισόδου’ για πράξεις που τελέσθηκαν υπό καθεστώς ανάγκης και απειλής. Η αποτροπή, η μη διάσωση, η ‘ποινικοποίηση’ των προσφύγων αποτελούν πτυχές των πολιτικών αποτροπής της Ελλάδας και της ΕΕ με πολλά θύματα. Και θα πρέπει να σταματήσουν. Η προστασία κάθε ανθρώπου είναι απόλυτη νομική υποχρέωση και θα πρέπει να αποτελεί την απόλυτη προτεραιότητα σε κάθε επιχείρηση του Λιμενικού. Και η λογοδοσία για τους θανάτους στη θάλασσα πρέπει να διασφαλίζεται άμεσα και πρωτίστως από την Δικαιοσύνη.»
Βίκυ Αγγελίδου, δικηγόρος στο Legal Centre Lesvos (LCL):
«Ο H.M. έχασε τη σύζυγο και το παιδί του στη θάλασσα μετά από επίθεση που δέχθηκε το σκάφος τους από το Ελληνικό Λιμενικό, και ήταν ο ίδιος που διώχθηκε και βρέθηκε αντιμέτωπος με ισόβια κάθειρξη για τους θανάτους τους. Η αθώωσή του είναι το μόνο λογικό αποτέλεσμα, αλλά η απόδοση ευθυνών εξακολουθεί να είναι επιτακτική για τους αμέτρητους θανάτους που προκαλούνται από τις συνοριακές θανατοπολιτικές της Ελλάδας.»
