Pırıl Erçoban: «Τα ανθρώπινα δικαιώματα δεν είναι χάρη που κάνουμε στους άλλους»

Pırıl Erçoban: Η αρχή, και παρεμπιπτόντως και η σχέση μου με την PRO ASYL, πάει πολύ πίσω. Γνώρισα τον Karl Kopp από την PRO ASYL πριν από περίπου 25 χρόνια. Εκείνη την εποχή είχα μόλις αρχίσει να προσφέρω εθελοντικά στον τομέα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, ιδίως για τα δικαιώματα των προσφύγων/ισσών και των μεταναστών/ριών στην Τουρκία.

Το 2002 έγινα μέλος της Διεθνούς Αμνηστίας Τουρκίας. Στην ομάδα της Σμύρνης είχαμε μια ομάδα για τα δικαιώματα των προσφύγων/ισσών και μεταναστών/ριών. Ο Taner [Kılıç, που επίσης βραβεύτηκε με το Βραβείο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων 2026] ήταν επικεφαλής αυτής της ομάδας. Το 2008 ιδρύσαμε, δηλαδή ο Taner κι εγώ μαζί με ορισμένα άλλα άτομα, τη Mülteci-Der, προκειμένου να μπορέσουμε να εργαστούμε για τους πρόσφυγες και τις προσφύγισσες εκτός των δομών της Διεθνούς Αμνηστίας. Mülteci-Der είναι η συντομογραφία για το Mültecilerle Dayanışma Derneği (Σύλλογος Αλληλεγγύης με τους Πρόσφυγες/ισσες). Το μεγαλύτερο μέρος της επαγγελματικής μου ζωής το πέρασα λοιπόν στη Mülteci-Der.

PE: Ναι. Η Σμύρνη αποτελεί κομβικό σημείο για τις παράτυπες μετακινήσεις από την Τουρκία προς τα ελληνικά νησιά. Γι’ αυτό έπρεπε να επικεντρωθούμε στις παράτυπες θαλάσσιες διελεύσεις, στις συλλήψεις, τις κρατήσεις και τις απελάσεις. Φυσικά είχαμε και άλλα καθήκοντα σε σχέση με τους πρόσφυγες/ισσες και τους μετανάστες/ριες στην Τουρκία, αλλά αυτό ήταν και παραμένει το επίκεντρο της δουλειάς μας. Και παραμένει ένα ευαίσθητο θέμα, η αθέατη πλευρά του τομέα του ασύλου και της μετανάστευσης.

PE: Πάρα πολλά. Η μεγαλύτερη αλλαγή είναι φυσικά ο αριθμός των προσφύγων/ισσών και μεταναστών/ριών. Γύρω στο 2008, δεν ήταν στην Τουρκία ούτε 20.000 πρόσφυγες/ισσες και αιτούντες/ούσες άσυλο. Σήμερα μιλάμε για εκατομμύρια. Τότε κανείς δεν νοιαζόταν για αυτούς τους ανθρώπους. Κανείς δεν τους παρατηρούσε. Ζούσαν στο κέντρο της πόλης, ο κόσμος περνούσε δίπλα τους, αλλά κανείς δεν ήθελε να τους δει.

Πριν από το 2014 δεν είχαμε καν έναν νόμο που να ρυθμίζει το άσυλο και τη μετανάστευση. Τότε η λέξη «πρόσφυγας» ή η σημασία της δεν ήταν γνωστή ούτε καν στις περισσότερες τουρκικές αρχές. Σήμερα τη γνωρίζουν όλες και όλοι, η κοινή γνώμη και οι αρχές, παρότι της δίνονται διαφορετικές ερμηνείες. Κάποιες φορές χρησιμοποιείται αντί της λέξης «μετανάστης». Άλλοι την περιορίζουν μόνο στους πρόσφυγες και τις προσφύγισσες από τη Συρία.

PE: Άλλαξαν τόσα πολλά. Κάποια προς το καλύτερο, κάποια προς το χειρότερο. Με την άφιξη των προσφύγων/ισσων από τη Συρία το 2011, το ενδιαφέρον αυξήθηκε έξαφνα κατακόρυφα: το ενδιαφέρον της κοινωνίας των πολιτών, των δημόσιων φορέων, της κοινής γνώμης, των δημοσιογράφων και της ακαδημαϊκής κοινότητας.

Με την άφιξη των προσφύγων/ισσών από τη Συρία, είδαμε μια εισροή τεράστιων κονδυλίων της ΕΕ και άλλων προς την Τουρκία. Όχι μόνο για την ενίσχυση του κρατικού έργου στον προσφυγικό τομέα, αλλά και για τις ΜΚΟ και την ακαδημαϊκή κοινότητα. Έτσι, όλες και όλοι ήθελαν να κάνουν κάτι σε αυτόν τον τομέα.

Μέσα από αυτό, ο κόσμος έμαθε και τη σημασία της έννοιας του πρόσφυγα – παρότι στην Τουρκία εξακολουθούμε να έχουμε πρόβλημα με την πραγματική σημασία της λέξης. Λόγω του γεωγραφικού περιορισμού στη Σύμβαση της Γενεύης του 1951 που διατηρεί μέχρι σήμερα η Τουρκία, ο όρος ‘πρόσφυγας’ χρησιμοποιείται μόνο για τους πολίτες των κρατών-μελών του Συμβουλίου της Ευρώπης προκειμένου να ζητήσουν άσυλο στην Τουρκία. Για πολλά χρόνια, ακόμα και οι κρατικοί υπάλληλοι τους αποκαλούσαν «φιλοξενούμενους μας».

Αντιμετωπίζονταν ως φιλοξενούμενοι, για την υποδοχή των οποίων περιμέναμε ευγνωμοσύνη. Τους επιτρέπουμε να έρθουν στη χώρα μας, να ζήσουν εδώ για ένα διάστημα, να είναι ευγενικοί και καλοί, να τηρούν τους κανόνες, να μη μιλούν δυνατά και να μην απαιτούν πολλά. Και στη συνέχεια να επιστρέψουν, παρακαλώ, στις χώρες προέλευσής τους. Αυτή ήταν η γενική οπτική για τους πρόσφυγες/ισσες και, για να είμαι ειλικρινής, αυτή παραμένει στην ουσία μέχρι σήμερα. Και αυτό αφορά τόσο τους δημόσιους φορείς όσο και την κοινή γνώμη, ακόμα και τις ΜΚΟ και τους δικηγόρους. Σαν να κάνουν κάτι από γενναιοδωρία, από φιλανθρωπία ή ανθρωπιστικά συναισθήματα.

PE: Εδώ και χρόνια προσπαθούμε να μεταδώσουμε το εξής: ότι το θέμα δεν είναι αν είμαστε εμείς καλοί ή γενναιόδωροι απέναντι στους πρόσφυγες/ισσες. Αλλά ότι το δικαίωμα στο άσυλο είναι θεμελιώδες ανθρώπινο δικαίωμα. Και κανένας δεν έχει το δικαίωμα να το περιορίζει συμπεριφερόμενος σαν να είμαστε οι ιδιοκτήτες ενός σπιτιού που επιτρέπουν στους φιλοξενούμενους τους να μείνουν για λίγο μαζί μας. Προσπαθούμε να αλλάξουμε αυτή την οπτική.

PE: Δεν το είχα σκεφτεί πολύ μέχρι τώρα. Αλλά ναι, η οικογένειά μου επηρέασε σίγουρα τη στάση μου. Η μητέρα μου εργαζόταν, πράγμα ασυνήθιστο στην παιδική μου ηλικία στις δεκαετίες του ’60 και των αρχών του ’70. Εργαζόταν στον τομέα της υγείας. Δεν ήταν εύκολο για εκείνη να ισορροπήσει την ανατροφή μας, το νοικοκυριό και τη δουλειά της. Αλλά θεωρώ ότι τα κατάφερε καλά. Και ήταν γνωστή για την ευγένειά της και την υποστήριξη που παρείχε στα άτομα γύρω της.

Ο πατέρας μου εργαζόταν επίσης στον τομέα της υγείας. Μετά τον γάμο έγινε δικηγόρος. Στην Τουρκία έχουμε μια πατριαρχική κοινωνία. Τον τελευταίο λόγο τον είχε πάντα εκείνος. Αλλά ήταν καλός πατέρας. Δεν μας ασκούσε πίεση και δεν περιόριζε εμένα και τα αδέλφια μου – είχα ανέμελα παιδικά και νεανικά χρόνια. Στη συνέχεια, από το 1982, σπούδασα στη Σχολή Πολιτικών Επιστημών στην Άγκυρα, μια αρκετά σημαντική σχολή τότε.

PE: Διεθνείς Σχέσεις. Μετά πήγα με κρατική υποτροφία στην Αγγλία και έκανα το μεταπτυχιακό μου. Εκείνη η περίοδος με βοήθησε να διευρύνω τους ορίζοντές μου. Στην Τουρκία τα ανθρώπινα δικαιώματα ήταν ευαίσθητο ζήτημα, τότε και τώρα. Και συχνά, με το έργο των ανθρωπίνων δικαιωμάτων ασχολούνταν μόνο όσα άτομα επηρεάζονταν άμεσα από παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

Τα χρόνια μετά το στρατιωτικό πραξικόπημα, δηλαδή μετά το 1980 και τη δεκαετία του 1990, ήταν μια πολύ δύσκολη περίοδος για την Τουρκία από την σκοπιά των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Όλα εκείνα τα δύσκολα χρόνια για τη χώρα, σκεφτόμουν ότι έπρεπε να κάνω κάτι σε αυτόν τον τομέα, να ενταχθώ δηλαδή σε μια οργάνωση της κοινωνίας των πολιτών. Έτσι έγινα μέλος της Διεθνούς Αμνηστίας. Ήμουν στο Πανεπιστήμιο τότε, πρώτα ως ερευνήτρια και έπειτα ως διδάσκουσα.

Ο πατέρας μου εργαζόταν ως δικηγόρος στο διοικητικό δίκαιο. Τη δεκαετία του 1980, σε αυτόν τον τομέα σημειώθηκαν πιθανότατα οι περισσότερες παραβιάσεις δικαίου. Πολλοί δημόσιοι υπάλληλοι απομακρύνθηκαν από τις θέσεις τους και υπήρξαν παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Ο πατέρας μου δραστηριοποιούνταν επίσης στην κοινωνία των πολιτών και σε πολιτικά κόμματα. Η στάση και η οπτική του με ενέπνευσαν και με ενθάρρυναν.

PE: Αν και υπήρχε και κάτι που δεν μου άρεσε: Δεν ήταν αρκετά φίλαυτη, έδινε υπερβολικά πολλά από τον εαυτό της για τους άλλους. Και πιστεύω ότι πρέπει κανείς να θέτει και όρια.

PE: Όχι, φυσικά όχι, ειδικά τα πρώτα χρόνια. Τα ζητήματα της δουλειάς μου υπήρχαν στα όνειρά μου, στην καθημερινότητά μου, στις διακοπές, σε όλες τις ιδιωτικές συζητήσεις. Για μεγάλο χρονικό διάστημα δεν μπορούσα να φάω ψάρια ή θαλασσινά από το Αιγαίο, επειδή συνέβαιναν και συμβαίνουν τόσα ναυάγια με πρόσφυγες/ισσες. Και δεν μπορούσα να κολυμπήσω. Θέλω να πω, λατρεύω το κολύμπι, αλλά για μεγάλο χρονικό διάστημα πραγματικά δεν ήθελα πλέον να κολυμπώ.

Με τα χρόνια έμαθα να το διαχειρίζομαι. Ίσως γίνεσαι πιο επιλεκτική στο τι απαιτεί και τι αξίζει την προσοχή σου και πότε. Παρ’ όλα αυτά, αν και έχω πλέον συνταξιοδοτηθεί, δεν μπορώ να αποσυνδεθώ από το θέμα.

PE: Ναι. Σε αυτό είχε μεγάλη επιρροή ο Taner. Ηταν ο εθελοντής συντονιστής για την προστασία των προσφύγων/ισσών στη Διεθνή Αμνηστία Τουρκίας όταν εντάχθηκα στην ομάδα της Αμνηστίας στη Σμύρνη. Είχαμε μια υπόθεση ακριβώς στην αρχή που δεν θα ξεχάσω ποτέ: Ένα αγόρι από το Αφγανιστάν, 16 ή 17 ετών, συνελήφθη και επρόκειτο να απελαθεί στο Αφγανιστάν. Νομικά δεν ήμουν καλά προετοιμασμένη, αλλά στην ομάδα της Αμνηστίας είχαμε συζητήσει για προσφυγή στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου.

Πρότεινα λοιπόν στον Taner: «Γιατί δεν υποβάλλεις μια αίτηση σε αυτό το δικαστήριο;» Κι εκείνος είπε: «Εντάξει, θα με βοηθήσεις;» Είπα ναι, ότι μπορώ να βοηθήσω στη συμπλήρωση του εντύπου. Δεν είχα ιδέα πόσο δύσκολο θα ήταν. Νόμιζα ότι θα χρειαζόταν μόνο το όνομα και μια περίληψη των γεγονότων, αλλά δεν ίσχυε αυτό. Τελοσπάντων, εκείνη τη νύχτα συμπλήρωσα το έντυπο, ο Taner υπέβαλε αίτημα ασφαλιστικών μέτρων στο δικαστήριο στο Στρασβούργο την ημέρα της προγραμματισμένης απέλασης. Και πιστεύω ότι ήταν η πρώτη υπόθεση στην Τουρκία στην οποία το δικαστήριο έκανε δεκτό το αίτημα ασφαλιστικών μέτρων μέσα σε τέσσερις ώρες. Ήμουν στον έβδομο ουρανό, εντελώς συγκινημένη. Ήταν η πρώτη μας υπόθεση και μπορέσαμε να σταματήσουμε την απέλαση του αγοριού.

Ο Karl Kopp της PRO ASYL, καθώς και οι εξαιρετικές συναδέλφισσές μας στην Ελλάδα, η Μαριάννα και η Νατάσα από την RSA, υποστήριξαν αυτή την υπόθεση. Νομίζω ότι τώρα ο νεαρός μάλλον βρίσκεται στην Αυστρία. Πάντως, αυτή η υπόθεση μας έφερε σε επαφή με τις συναδέλφισσες και τους συναδέλφους στην Ελλάδα και τη Γερμανία.

PE: Σήμερα είναι πιο δύσκολα. Πιστεύαμε ότι ένας νόμος θα οδηγούσε σε μια κάποια δημιουργία ενός συστήματος, ότι όλα τα εμπλεκόμενα μέρη θα γνώριζαν τι πρέπει να κάνουν. Αλλά τώρα όλα είναι πολύ πιο περίπλοκα και ασαφή. Όταν κοιτάζω πίσω, πιστεύω ότι παλαιότερα τα πράγματα ήταν πιο εύκολα και πιο ανθρώπινα.

Μετά τη Συμφωνία ΕΕ-Τουρκίας το 2016, ο ρόλος της Τουρκίας ως θυρωρού έγινε πιο ξεκάθαρος. Η Ευρώπη φάνηκε πολύ γενναιόδωρη απέναντι στην Τουρκία, ώστε οι πρόσφυγες/ισσες να κρατηθούν εκτός των ευρωπαϊκών συνόρων. Αυτός ήταν ο πυρήνας της Συμφωνίας. Οι πρόσφυγες/ισσες αξιοποιήθηκαν από την Τουρκία και την Ευρωπαϊκή Ένωση ως εργαλείο εξωτερικής πολιτικής. Αλλά όχι μόνο στην εξωτερική πολιτική, πλέον αξιοποιούνται ως εργαλείο και για εσωτερικούς πολιτικούς σκοπούς.

PE: Η Τουρκία δεν είναι μόνο θυρωρός για την Ευρώπη. Παλαιότερα ήταν χώρα διέλευσης. Στο μεταξύ έχει γίνει χώρα προορισμού, παρόλο που το τουρκικό σύστημα ασύλου βασίζεται σε προσωρινές λύσεις. Μπορεί να παρέχει διεθνή προστασία σε ανθρώπους, αλλά τους επιτρέπει να παραμείνουν στην Τουρκία μόνο μέχρι να επανεγκατασταθούν σε μια τρίτη χώρα ή να επιστρέψουν στις χώρες προέλευσής τους. Το σύστημα δεν προσφέρει μόνιμες λύσεις σε άτομα από μη ευρωπαϊκές χώρες.

Ειδικά οι άνθρωποι από τη Συρία, που αποτελούν μέχρι σήμερα με διαφορά τη μεγαλύτερη ομάδα μεταξύ των προσφύγων/ισσών, συνειδητοποίησαν μετά από περίπου δύο χρόνια στην Τουρκία ότι δεν μπορούσαν να επιστρέψουν σύντομα στην πατρίδα τους, αλλά και ότι ήταν σχεδόν αδύνατο να χτίσουν μια νέα ζωή στην Τουρκία. Έτσι αναζήτησαν τυπικές ή παράτυπες διαδρομές προς την Ευρώπη. Το πρώτο μεγάλο ναυάγιο με πρόσφυγες/ισσες από τη Συρία συνέβη το καλοκαίρι του 2013. Πιστεύω ότι έχασαν τη ζωή τους 63 πρόσφυγες/ισσες από τη Συρία. Δυστυχώς, τα ναυάγια και οι επαναπροωθήσεις δεν σταμάτησαν εκεί· συνεχίζονται καθώς συνεχίζονται και οι παράτυπες μετακινήσεις. Αυτό συμβαίνει επειδή δεν παρέχονται νόμιμοι δίοδοι και βιώσιμες λύσεις στους ανθρώπους για να ξαναχτίσουν τη ζωή τους.

PE: Επικρατεί μεγάλη δυσπιστία απέναντι στις ΜΚΟ και τους ακτιβιστές/ριες. Ειδικά όσες και όσοι εργάζονται ιδίως στο πεδίο των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, του ασύλου και της μετανάστευσης αντιμετωπίζουν διαρκώς την καχυποψία. Απο τις ΜΚΟ αναμένεται απλώς να καλύπτουν τα κενά που υποδεικνύουν οι αρχές, να αποφεύγουν κάθε κριτική και «να κάθονται φρόνιμα». Η κριτική δεν είναι ευπρόσδεκτη. Οι αρχές συνεργάζονται με οργανώσεις τις οποίες εμπιστεύονται πολιτικά, ενώ αντιμετωπίζουν τις υπόλοιπες ως «εχθρούς του κράτους, της οικογένειας, των αξιών μας» κ.λπ. Λόγω της δράσης τους στην κοινωνία των πολιτών, οι υπέρμαχοι των ανθρωπίνων δικαιωμάτων διώκονται, ενώ ορισμένες/οι κρατούνται ή βρίσκονται προφυλακισμένες/οι. Αυτό ασκεί τεράστια πίεση στην κοινωνία των πολιτών και αποτρέπει τους ανθρώπους από το να συμμετέχουν ή να στηρίζουν οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών.

PE: Σκέφτομαι κυρίως τις εκλογές του 2023. Κατά τη γνώμη μου, το κυβερνών κόμμα του Ερντογάν δεν ήθελε αρχικά να τροφοδοτήσει περαιτέρω την αρνητική στάση απέναντι στους πρόσφυγες/ισσες, παρά την αδυναμία ή τη έλλειψη βούλησης να διαχειριστεί την κατάσταση με κατάλληλο τρόπο.

Ωστόσο, κυρίως η αντιπολίτευση χρησιμοποίησε το θέμα για να καλλιεργήσει κλίμα στον πληθυσμό. Παρότι μπορούσε κανείς να ασκήσει κριτική στην κυβέρνηση για πολλά ζητήματα, η αρχική προσφυγική της πολιτική ήταν αναμφίβολα θετική: Η πολιτική των ανοιχτών συνόρων απέναντι στους πρόσφυγες/ισσες από τη Συρία, το καθεστώς προσωρινής προστασίας και οι προσφυγικοί καταυλισμοί αξιολογήθηκαν αρχικά από πολλούς ξένους παρατηρητές ως εντυπωσιακά.

Από το 2019 όμως, η κατάσταση άλλαξε γρήγορα. Η αντιπολίτευση ισχυριζόταν ότι η κυβέρνηση έδινε στους πρόσφυγες/ισσες ό,τι έχει. Αυτό μπορεί να μην ανταποκρινόταν στην πραγματικότητα, έγινε όμως πιστευτό από μερίδα του πληθυσμού. Ταυτόχρονα, οι εντάσεις αυξάνονταν: Οι πρόσφυγες/ισσες παρέμεναν στη χώρα για μεγαλύτερο διάστημα από το αναμενόμενο, ενώ η οικονομική κατάσταση της Τουρκίας επιδεινωνόταν.

Με την πανδημία, η κατάσταση επιδεινώθηκε ακόμα περισσότερο. Η ανεργία, τα αυξανόμενα ενοίκια και ο πληθωρισμός είχαν ως αποτέλεσμα τόσο οι ντόπιοι όσοι και οι πρόσφυγες/ισσες να υποφέρουν όλο και περισσότερο από την κρίση. Παρ’ όλα αυτά, οι πρόσφυγες/ισσες στοχοποιήθηκαν ως υπεύθυνοι/ες για τη στεγαστική κρίση, τις απώλειες θέσεων εργασίας και τον πληθωρισμό. Πολλά κόμματα της αντιπολίτευσης εκμεταλλεύτηκαν αυτό το κλίμα στοχευμένα για τους πολιτικούς τους σκοπούς.

Ως αποτέλεσμα, και η στάση της κυβέρνησης έγινε όλο και πιο αρνητική, προφανώς από φόβο απώλειας ψηφοφόρων. Η ρητορική μίσους και οι διακρίσεις εις βάρος των προσφύγων και των προσφυγισσών κανονικοποιήθηκαν έτσι ολοένα περισσότερο.

Σήμερα το θέμα δεν βρίσκεται πλέον στην κορυφή της πολιτικής ατζέντας. Με το βλέμμα όμως στις επόμενες εκλογές, θεωρώ ότι πιθανότατα θα αποτελέσει εκ νέου ένα από τα κεντρικότερα ζητήματα του πολιτικού διαλόγου.

Από το 2020 περίπου, η κυβέρνηση ενίσχυσε τους ελέγχους στις ΜΚΟ, ιδιαίτερα σε οργανώσεις με ξένη χρηματοδότηση και σε όσες δραστηριοποιούνται στον τομέα της προσφυγικής προστασίας και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Οι έλεγχοι και τα χρηματικά πρόστιμα αυξήθηκαν. Ενώ πολλές ΜΚΟ παρέχουν κυρίως ανθρωπιστική βοήθεια, οι οργανώσεις που υιοθετούν μια προσέγγιση βασισμένη στα ανθρώπινα δικαιώματα υφίστανται ακόμη μεγαλύτερους περιορισμούς. Η Mülteci-Der είναι μία από τις λίγες οργανώσεις που εργάζονται για τα ανθρώπινα δικαιώματα των προσφύγων/ισσών και των μεταναστών/ριών, διαθέτοντας, με άλλα λόγια, μια προοπτική βασισμένη στα δικαιώματα όταν εργάζεται για την προστασία των προσφύγων/ισσών – κι αυτοί είναι δύο λόγοι για να αντιμετωπίζεται με καχυποψία.

PE: Σχεδόν ποτέ δεν μπορούσα να επισκεφθώ ανθρώπους που βρίσκονταν υπό κράτηση. Αυτό επιτρέπεται μόνο σε δικηγόρους. Αλλά πέρα από αυτό, προσπαθούσα να βρίσκομαι όσο το δυνατόν πιο κοντά στους ανθρώπους. Δεν γίνεται κι αλλιώς αν θέλεις να παρέχεις συμβουλές και να υποστηρίζεις κάθε άνθρωπο εξατομικευμένα.

Οι πρόσφυγες/ισσες και μετανάστες/ριες ήταν επίσης η κυριότερη πηγή ενημέρωσής μας. Για τις αλλαγές στην καθημερινή πρακτική μαθαίναμε συχνά νωρίτερα από τους ανθρώπους που εξυπηρετούσαμε παρά από τις επίσημες ενημερώσεις. Ταυτόχρονα, οι άνθρωποι αυτοί μας χάριζαν την εμπιστοσύνη τους κι εμείς προσπαθούσαμε πάντα για το καλύτερο δυνατό. Δεν υπάρχει όμως ένα ενιαίο, διαφανές σύστημα – η αυθαίρετη ή αδιαφανής εφαρμογή είναι συχνή. Έτσι, όταν πιστεύουμε ότι γνωρίζουμε πώς λειτουργεί κάτι, αποδεικνύεται μερικές φορές ότι τα πράγματα είναι εντελώς διαφορετικά.

PE: Ναι, μερικές φορές χάνουν την εμπιστοσύνη τους σε σένα. Αλλά αν νιώθουν τουλάχιστον ότι είσαι ειλικρινής και ότι προσπαθείς πραγματικά να κάνεις κάτι γι’ αυτούς, τότε δημιουργείται, πιστεύω, μια σχέση που βασίζεται στην εμπιστοσύνη.

Το ομορφότερο πράγμα στη δουλειά με πρόσφυγες/ισσες είναι ότι μερικές φορές μαθαίνεις νέα τους μετά από πάρα πολύ καιρό. Σου λένε τότε: «Είμαστε εδώ, είμαστε καλά». Ή: «Μας λείπεις. Σε ευχαριστούμε πολύ για την υποστήριξή σου». Αυτό είναι για μένα το ομορφότερο δώρο.

PE: Αυτό που χρειάζεται είναι να ενστερνιστούμε όλες και όλοι την ιδέα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Τα ανθρώπινα δικαιώματα δεν είναι χάρη που κάνουμε στους άλλους, δεν είναι ελεημοσύνη. Όχι. Είναι υποχρέωσή μας. Αποτελεί ευθύνη κάθε κράτους και κάθε ατόμου ξεχωριστά να το αντιληφθεί αυτό.

Πρόκειται για μια αποστολή, ίσως ακόμα και για μια ακατόρθωτη αποστολή. Πρέπει όμως να κάνουμε το καλύτερο δυνατό, κάθε μία και κάθε ένας από εμάς, ξεκινώντας από το δικό μας περιβάλλον.