Taner Kılıç: «Θα έκανα το ίδιο και πάλι αν χρειαζόταν»

Taner Kılıç: Ο πατέρας μου ήταν στον στρατό, αλλά δεν ήταν υψηλόβαθμος αξιωματικός. Μετατιθόταν συνεχώς σε διαφορετικές περιοχές της Τουρκίας. Γι’ αυτό, κατά τη διάρκεια των σχολικών μου χρόνων, άλλαζα τόπο διαμονής κάθε ένα με δύο χρόνια, καθώς και κύκλο φίλων. Έτσι ήρθα σε επαφή με ανθρώπους από κάθε γωνιά της χώρας.

Πιστεύω ότι για άλλα παιδιά στρατιωτικών αυτή η αβεβαιότητα ήταν δύσκολη. Εγώ όμως μπορούσα να προσαρμόζομαι πάντα καλά σε αυτά τα διαφορετικά περιβάλλοντα και κοινότητες, και αυτό με διαμόρφωσε.

Το 1986 ξεκίνησα τις σπουδές Νομικής στη Σμύρνη. Κι εκεί συνάντησα ανθρώπους με ποικίλα υπόβαθρα και ιδεολογίες. Ίσως τα παιδικά μου χρόνια να αποτέλεσαν τη βάση ώστε αργότερα να τα πηγαίνω πολύ καλά με ανθρώπους από διαφορετικά περιβάλλοντα και χώρες.

TK: Θεωρώ ότι δεν βρισκόμουν τόσο πολύ υπό την επιρροή του πατέρα μου. Για παράδειγμα, οι γονείς μου δεν ήταν θρησκευόμενα άτομα. Εγώ όμως, ξεκινώντας το λύκειο, ανακάλυψα το Ισλάμ. Και οι γονείς μου με ακολούθησαν αργότερα.

TK: Μπορεί να ερμηνευτεί έτσι. Αρχικά επηρέασα τα αδέλφια μου. Και αργότερα τους γονείς μου. Άλλαξαν εξαιτίας μου, ναι. Συνήθως αυτό συμβαίνει αντίστροφα, αλλά σε εμάς έγινε έτσι. Δεν υπήρξα όμως ποτέ φανατικά θρησκευόμενο άτομο. Με τον καιρό βρήκα τον δρόμο μου. Και το θεμέλιο του είναι τα ανθρώπινα δικαιώματα και η αλληλεγγύη προς τα άλλα άτομα.

TK: Ναι, επειδή θεωρώ ότι αυτά τα δύο συνδέονται μεταξύ τους.

TK: Δεν ήταν μια συνειδητή απόφαση. Στο λύκειο η κατεύθυνσή μου ήταν τα ηλεκτρονικά. Στην Τουρκία το σχολείο δεν σε βοηθά να προσανατολιστείς επαγγελματικά. Για τις πανεπιστημιακές σπουδές έπρεπε τότε να δηλώσεις αρκετές επιλογές. Στη δική μου περίπτωση ήταν η Ιατρική, η Ηλεκτρολογία και η Νομική. Πέρασα στη Νομική και σήμερα είμαι πολύ χαρούμενος γι’ αυτό. Αν ξαναγεννιόμουν και σπούδαζα πάλι, τη Νομική θα επέλεγα.

TK: Ναι. Διάβασα πολύ γι’ αυτό. Ήταν επίσης μια περίοδος, μετά το στρατιωτικό πραξικόπημα του 1980, κατά την οποία στην Τουρκία σημειώνονταν πολύ σοβαρές παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Στα πρώτα μου επαγγελματικά χρόνια ως δικηγόρος, συνεργάστηκα με την οργάνωση ανθρωπίνων δικαιωμάτων Mazlum-Der. Έτσι ήρθα σε επαφή με το δίκαιο του ασύλου.

Εκείνη την εποχή, στην ουσία κανένας φορέας δεν ασχολούνταν με τους πρόσφυγες/ισσες. Απλά δεν αποτελούσαν ζήτημα συζήτησης – παρότι βρίσκονταν δίπλα μας. Γι’ αυτό η Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες (UNHCR) άρχισε στα μέσα της δεκαετίας του ’90 να ευαισθητοποιεί άλλες οργανώσεις και φορείς για την κατάσταση των προσφύγων/ισσών. Καλέσανε εμάς, τα μέλη της Mazlum-Der, σε ένα διήμερο σεμινάριο στην Άγκυρα. Εκεί μια Ιταλίδα έκανε μια ομιλία για τα δικαιώματα των προσφύγων/ισσών με παραδείγματα από το Κοράνι. Αυτό με εντυπωσίασε πολύ. Ήταν ουσιαστικά η στιγμή που ξύπνησε πραγματικά το ενδιαφέρον μου για τις προσφύγισσες, τους πρόσφυγες και τα άτομα που αιτούνται άσυλο.

Στη συνέχεια έκανα πολλή έρευνα, έγραψα άρθρα και έδωσα ομιλίες. Αργότερα ιδρύθηκε το τουρκικό τμήμα της Διεθνούς Αμνηστίας, όπου προσέφερα εθελοντική εργασία.

TK: Ναι, ήμουν ένα από τα ιδρυτικά μέλη και συμμετείχα στο στήσιμό του. Μέχρι την ίδρυση χρειάστηκαν τρία χρόνια. Ήμασταν συνολικά 14 άτομα από την Κωνσταντινούπολη, την Άγκυρα, τη Σμύρνη και το Ντιγιαρμπακίρ που συναντιόμασταν τακτικά. Στη συνέχεια έγινα συντονιστής για τα δικαιώματα των προσφύγων/ισσών. Αυτό ήταν τα έτη 1997-1998.

TK: Από το Αφγανιστάν και το Ιράν. Εκείνη την περίοδο έπαιξε καθοριστικό ρόλο η Ελβετίδα νομικός και ακτιβίστρια Denise Graf από τη Διεθνή Αμνηστία. Έμαθα πολλά από εκείνη. Πολλές/οί δικηγόροι στον τομέα μας με αποκαλούν δάσκαλο, αλλά πρέπει να πω ότι ο τίτλος αυτός ανήκει στη Denise Graf. Οι ιδέες και οι οπτικές της στο θέμα της προσφυγιάς παραμένουν εξαιρετικά επίκαιρες μέχρι σήμερα, και διατηρούμε ακόμα επαφή.

Στη Διεθνή Αμνηστία ήμουν συντονιστής για την προστασία των προσφύγων για περίπου πέντε χρόνια. Στη συνέχεια, εμείς, αλλά και πολλά άτομα που δεν ανήκαν στη Διεθνή Αμνηστία, αποφασίσαμε ότι έπρεπε να κάνουμε ακόμη περισσότερα για τους πρόσφυγες/ισσες. Έτσι, το 2008 ιδρύσαμε στη Σμύρνη έναν σύλλογο: τη Mülteci-Der. Είναι η συντομογραφία για το Mültecilerle Dayanışμα Derneği (Σύλλογος Αλληλεγγύης με τους Πρόσφυγες/ισσες). Μέχρι τότε, όπως είπα, το προσφυγικό δίκαιο ελάχιστα απασχολούσε είτε τις οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων είτε τα πανεπιστήμια. Δεν υπήρχε μια ανεξάρτητη, επαγγελματική υποδομή ΜΚΟ με κύριο σκοπό την προστασία των προσφύγων/ισσών.

TK: Δεν προστατεύονταν. Οι υπάρχουσες οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων ασχολούνταν κυρίως με τους πολιτικούς κρατούμενους/ες, τα δικαιώματα των γυναικών και τη μαντήλα. Στις νομικές σχολές το δίκαιο του ασύλου δεν υπήρχε ως κατεύθυνση. Αυτό σημαίνει ότι δικαστές και δικηγόροι δεν μπορούσαν να εξειδικευτούν σε αυτό, πράγμα που είχε επιπτώσεις στην κατάσταση των προσφύγων και των προσφυγισσών.

TK: Από διοικητική άποψη δεν υπήρχε προστασία. Επειδή όμως η Τουρκία δεν ήταν προετοιμασμένη για τους πρόσφυγες/ισσες, η Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ επεξεργαζόταν για ένα διάστημα τις αιτήσεις ασύλου. Πριν από τον πόλεμο στη Συρία, δηλαδή πριν από το 2011, έρχονταν στην Τουρκία μόλις 10.000 με 20.000 πρόσφυγες/ισσες τον χρόνο, από τους οποίους/ες η Ύπατη Αρμοστεία μετεγκαθιστούσε περίπου 1.000 σε άλλες χώρες, όπως στις ΗΠΑ. Σε σύγκριση με σήμερα, ήταν πολύ πιο εύκολο για την Ύπατη Αρμοστεία επειδή οι αριθμοί ήταν τόσο χαμηλοί.

Τότε ήρθα σε επαφή με υπερασπίστριες/ές των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στην Ελλάδα. Όλο και περισσότεροι πρόσφυγες/ισσες προσπαθούσαν να διαφύγουν μέσω του Αιγαίου. Υφίσταντο κακή μεταχείριση από τους συνοριοφύλακες στην ελληνική πλευρά. Γι’ αυτό πήγα εκεί αρκετές φορές, και στη συνέχεια ιδρύσαμε μια νέα πρωτοβουλία μαζί με την PRO ASYL και συναδέλφους από άλλες ευρωπαϊκές χώρες: την Kayiki [καΐκι].

Στα πρώτα έξι χρόνια της Mülteci-Der, η Pırıl Erçoban ήταν διευθύντρια κι εγώ πρόεδρος του διοικητικού συμβουλίου. Ο σύλλογος μεγάλωσε πολύ γρήγορα: ήταν ο πρώτος σύλλογος στην Τουρκία που επικεντρώθηκε στην προστασία των προσφύγων. Η Mülteci-Der είναι ένας ανεξάρτητος φορέας της κοινωνίας των πολιτών. Δεν συνδεόμαστε με άλλες οργανώσεις, θρησκευτικούς φορείς ή ιδεολογίες. Στο μεταξύ, ο σύλλογος αποτελεί έναν γνωστό και πολύ δραστήριο φορέα στην Τουρκία.

Κατά τη διάρκεια της θητείας μου στη Mülteci-Der, συμμετείχα μεταξύ άλλων στην προετοιμασία ενός σχεδίου νόμου στην Άγκυρα, ο οποίος ψηφίστηκε τελικά από το κοινοβούλιο το 2013.

TK: Ήταν η πρώτη και μοναδική νομοθεσία που αφορούσε τη μεταχείριση και την προστασία των προσφυγισσών/προσφύγων στην Τουρκία – δηλαδή τη νομοθεσία για το άσυλο. Πριν από αυτό, υπεύθυνη για το άσυλο και τη μετανάστευση ήταν η αστυνομία. Με τον νόμο αυτό δημιουργήθηκε η Γενική Διεύθυνση Διαχείρισης Μετανάστευσης (DGMM).

Η προετοιμασία διήρκεσε πέντε χρόνια, μέχρι το 2013. Σε αυτό το διάστημα βρισκόμουν πολύ συχνά στην Άγκυρα, ακόμα και στην τελευταία φάση πριν από την ψήφιση. Πήγαινα επίσης συχνά στην κοινοβουλευτική επιτροπή που ασχολήθηκε με αυτόν τον νόμο και προσπαθούσα να ασκήσω επιρροή.

TK: Για τα δεδομένα της εποχής τον βλέπω πολύ θετικά. Κατά τη διάρκεια των εργασιών της κοινοβουλευτικής επιτροπής, ο νόμος βελτιωνόταν και ψηφίστηκε ομόφωνα από το κοινοβούλιο, δηλαδή συμπεριλαμβανομένης και της Αριστεράς. Με την πάροδο του χρόνου όμως έγιναν πολλές τροποποιήσεις. Ειδικά μετά την απόπειρα πραξικοπήματος το 2016 και τις καταστάσεις έκτακτης ανάγκης που επιβλήθηκαν, ο νόμος έγινε όλο και πιο αυστηρός.

Ο νόμος τέθηκε σε ισχύ το 2014, και μέχρι τότε τόσο οι δικηγόροι όσο και οι δικηγορικοί σύλλογοι δεν είχαν εμπειρία στο προσφυγικό δίκαιο. Περιμένουμε μονίμως τα πάντα από το κράτος, όμως τόσο οι οργανώσεις όσο και οι δικηγορικοί σύλλογοι θα μπορούσαν να έχουν δραστηριοποιηθεί νωρίτερα. Ο Δικηγορικός Σύλλογος Σμύρνης είναι ο πιο επιδραστικός στην Τουρκία όσον αφορά το δίκαιο του ασύλου, και αποτελεί παράδειγμα για τους συλλόγους άλλων πόλεων.

Λόγω της δραστηριότητάς μου στον Δικηγορικό Σύλλογο Σμύρνης, προσκλήθηκα από την Ένωση Δικηγορικών Συλλόγων Τουρκίας (TBB). Με τα χρόνια δημιουργήσαμε εντός της TBB την «Επιτροπή Μετανάστευσης και Ασύλου της TBB», της οποίας διατελώ πρόεδρος τα τελευταία τρία χρόνια. Η επιτροπή ασχολείται κυρίως με το δίκαιο του ασύλου και τις προκλήσεις που αντιμετωπίζουν οι δικηγόροι που εργάζονται σε αυτό το πεδίο.

TK: Τότε δεν υπήρχε αρνητική στάση απέναντι στους πρόσφυγες/ισσες. Όταν άνοιγε το θέμα, είτε με μεμονωμένα άτομα, είτε στον γενικό πληθυσμό, είτε σε φορείς, αναφέρονταν πάντα στη φιλοξενία και την ιστορική συνύπαρξη διαφορετικών ανθρώπων.

Επίσης, δεν αποτελούσε πρόβλημα επειδή έρχονταν λίγοι σχετικά άνθρωποι. Για αυτούς, η Τουρκία ήταν μάλλον χώρα διέλευσης, οπότε η κατάσταση ήταν διαφορετική σε σχέση με μια χώρα υποδοχής όπως η Γερμανία. Βρίσκονταν σε εξέλιξη οι ενταξιακές διαπραγματεύσεις της Τουρκίας με την ΕΕ, ο εμφύλιος πόλεμος στη Συρία δεν είχε αρχίσει ακόμα και η ατμόσφαιρα ήταν αρκετά θετική.

Λόγω του πολέμου στη Συρία από το 2011 και μετά, ήρθαν, φυσικά, πάρα πολλοί πρόσφυγες/ισσες από τη Συρία, αλλά και περίπου ένα εκατομμύριο άτομα από το Ιράκ. Με τον καιρό, τα ρατσιστικά κόμματα εκμεταλλεύτηκαν το θέμα και ξεσήκωσαν τον πληθυσμό εναντίον των προσφυγισσών και των προσφύγων. Αντίστοιχα με αυτό που συνέβη στις ΗΠΑ και στην Ευρώπη. Έτσι δημιουργήθηκε μια πολύ αρνητική εικόνα.

TK: Με συνέλαβαν τον Ιούνιο του 2017 και αποφυλακίστηκα τον Αύγουστο του 2018. Έμεινα δηλαδή 14,5 μήνες στη φυλακή. Εκείνη την περίοδο ήμουν πρόεδρος του τουρκικού τμήματος της Διεθνούς Αμνηστίας. Ήμουν γνωστός ως ακτιβιστής για τα δικαιώματα των προσφυγισσών/ων στην Τουρκία, και μέσα από τα ΜΜΕ.

Ορισμένα άτομα από κυβερνητικούς κύκλους ισχυρίστηκαν ότι εμείς, οι ακτιβιστές και οι ακτιβίστριες, προσπαθούσαμε να προκαλέσουμε σύγκρουση μεταξύ των ντόπιων και των προσφύγων/ισσών. Προσπάθησαν να με ποινικοποιήσουν, να με συνδέσουν με την τρομοκρατία.

Λίγες μέρες μετά τη σύλληψή μου, συνελήφθη και μια δημοσιογράφος που ήταν παράλληλα βουλεύτρια στο κοινοβούλιο. Η κόρη της εργαζόταν σε μια οργάνωση για τους πρόσφυγες, αν και όχι σε εμάς. Κι εμείς δεν γνωρίζαμε ότι ήταν κόρη μιας γνωστής δημοσιογράφου και πολιτικού. Στα μέσα ενημέρωσης όμως παρουσιάστηκε έτσι. Μας κατηγόρησαν ότι συνεργαζόμασταν εσκεμμένα και ενεργά εναντίον της κυβέρνησης.

Ξέσπασε μια πραγματική εκστρατεία εναντίον κάθε είδους φορέα, ακόμα και εναντίον της Ύπατης Αρμοστείας του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες. Πολλές οργανώσεις άρχισαν να ελέγχονται όλο και πιο αυστηρά. Μετά την επιβολή της κατάστασης έκτακτης ανάγκης, δηλαδή μετά την απόπειρα πραξικοπήματος το 2016, επιβλήθηκαν υψηλά χρηματικά πρόστιμα στους συλλόγους. Ορισμένοι απαγορεύτηκαν εντελώς.

Πριν από αυτό, η δουλειά μας είχε εντελώς διαφορετική μορφή. Υπήρχε μια μορφή συνεργασίας με τους κρατικούς φορείς, βρισκόμασταν σε συχνή επαφή. Όλα αυτά δεν υπάρχουν πλέον σήμερα. Μας αγνοούν και μας αποκλείουν.

TK: Ναι, οπωσδήποτε. Θα έκανα το ίδιο και πάλι αν χρειαζόταν. Δεν μετανιώνω για την εμπλοκή μου, το αντίθετο. Είμαι περήφανος γι’ αυτήν.

Ήμουν πάντοτε πολύ προσεκτικός. Για παράδειγμα, δεν αναλάμβανα υποθέσεις που θα μπορούσαν να δημιουργήσουν κάποιο πρόβλημα. Πριν τη σύλληψη μου, το 2017, εργαζόμουν σε ένα δικηγορικό γραφείο με τρεις εταίρους, συνεργαζόμασταν για 25 χρόνια. Επαγγελματικά δεν αναλάμβανα υποθέσεις προσφύγων/ισσών, ακριβώς επειδή δραστηριοποιούμουν στην κοινωνία των πολιτών. Μετά την αποφυλάκισή μου, οι συνεργάτες μου δεν ήθελαν πλέον να συνεργάζονται μαζί μου. Όλοι οι φάκελοί μου και το πελατολόγιό μου παρέμειναν εκεί. Μετά από 25 χρόνια δικηγορίας, βρέθηκα ξαφνικά χωρίς υποθέσεις και χωρίς φακέλους.

Αυτό έγινε το 2018. Χρειάστηκε να χτίσω την δικηγορική μου ύλη από την αρχή. Σε αυτή τη φάση άρχισα να αναλαμβάνω υποθέσεις προσφυγικού δικαίου ως δικηγόρος, καθώς στο μεταξύ δεν κατείχα πλέον κάποια εθελοντική ηγετική θέση σε σύλλογο. Έκτοτε κατάφερα να πετύχω πολύ σημαντικές δικαστικές αποφάσεις, μεταξύ άλλων και ενώπιον του Συνταγματικού Δικαστηρίου. Όταν κοιτάζω πίσω σε εκείνη την περίοδο, σε όλη την πορεία μου, μπορώ να πω: Δόξα τω Θεώ. Δεν υπάρχει τίποτα για το οποίο να μετανιώνω.

TK: Τουλάχιστον στεκόμαστε στη σωστή πλευρά της ιστορίας. Η προσφυγιά υπάρχει από τότε που υπάρχουν άνθρωποι. Υπήρχαν πάντα άνθρωποι που διώκονταν και έπρεπε να εγκαταλείψουν τον τόπο τους. Και αυτό θα συνεχίσει. Το γεγονός ότι οι θεσμοί και το πλαίσιο κανόνων που δημιουργήθηκαν ως αντίδραση στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο συνεχίζουν να υπάρχουν, είναι ελπιδοφόρο.

Όταν μπήκα στη φυλακή ήμουν 49 ετών. Στην Τουρκία αυτό δεν θεωρείται μικρή ηλικία. Στη φυλακή είχα χρόνο να σκεφτώ τον εαυτό μου και τη ζωή μου. Επίσης το επάγγελμά μου και την οικογένειά μου. Και συνολικά βγήκα πιο δυνατός από αυτό.

Πολλοί άνθρωποι έμαθαν τι μου συνέβη. Βρέθηκα κατηγορούμενος, κάτι που είχε αρνητικό αντίκτυπο στο περιβάλλον μου, ακόμη και στους γείτονες μου. Ταυτόχρονα όμως βίωσα μεγάλη αλληλεγγύη και υποστήριξη, ειδικά από το εξωτερικό. Αυτό μου έδωσε πολλή δύναμη. Και γι’ αυτόν τον λόγο το Βραβείο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων της PRO ASYL σημαίνει τόσο πολλά για μένα. Το να βλέπω ότι η δουλειά μου αναγνωρίζεται, ακόμα και διεθνώς, με αγγίζει βαθιά.

Φυσικά βιώνουμε αυτή τη στιγμή οπισθοδρομήσεις όσον αφορά τα πρότυπα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Ρατσιστικές οργανώσεις και κόμματα, κυρίως στις ΗΠΑ και στην Ευρώπη, εργαλειοποιούν το θέμα. Συχνά αυτά τα κινήματα προκύπτουν από οικονομικές κρίσεις. Αυτό το παρατηρούμε και στην Τουρκία. Αν όμως κοιτάξει κανείς την ιστορία: τέτοιες φάσεις υπήρξαν και παλαιότερα και θα υπάρξουν ξανά.

TK: Πιστεύω ότι θα απορούσε πολύ. Δεν θα περίμενε ότι θα γινόταν δικηγόρος. Και ότι θα αγωνιζόταν για τα ανθρώπινα δικαιώματα.

TK: Ναι, ακριβώς. Προέρχεται εξάλλου από μια πολύ απλή οικογένεια, δεν ήμασταν ούτε μορφωμένα ούτε εύπορα άτομα. Ο πατέρας μου ήταν ένας απλός άνθρωπος. Έφυγε από το χωριό του για να καταταγεί στον στρατό, αλλά δεν έγινε ποτέ υψηλόβαθμος στρατιωτικός.

Πέρυσι πραγματοποιήθηκε μια μεγάλη συνάντηση της Διεθνούς Αμνηστίας στην Πράγα. Συγκεντρώθηκαν εκεί περίπου 500 εκπρόσωποι από διάφορες χώρες. Ήμουν προσκεκλημένος και εκφώνησα μια ομιλία. Και αυτό ήταν πράγματι ένα παράξενο συναίσθημα. Σκέφτηκα ότι ο πατέρας μου έφυγε από το χωριό του, στην ουσία για να γλιτώσει, ίσως όταν κατατάχθηκε στον στρατό και έγινε αξιωματικός, αυτή ήταν η δική του επανάσταση. Και αυτή ήταν τώρα η δική μου επανάσταση, το ότι έφτασα τόσο μακριά. Αυτό με έκανε πολύ ευτυχισμένο.