Αναζητώντας την ασφάλεια: Ο αγώνας που δίνουν οι Αφγανές μόνες μητέρες που βρίσκονται στην Ελλάδα

Αναζητώντας την ασφάλεια:

Ο αγώνας που δίνουν οι Αφγανές μόνες μητέρες που βρίσκονται στην Ελλάδα

Οι μόνες μητέρες πρόσφυγες αντιμετωπίζουν αυξημένες προκλήσεις και κινδύνους προστασίας στην Ελλάδα. Πολλές έχουν βιώσει τον χωρισμό των οικογενειών τους, καθώς και κινδύνους εκμετάλλευσης και έμφυλης βίας, σωματικής βλάβης και τραυματισμού. Αυτή η πραγματικότητα τους έχει προκαλέσει πρόσθετο ψυχοκοινωνικό στρες και τραύμα πριν από την άφιξή τους στην Ελλάδα, αλλά και από την άφιξή τους και στο εξής. Τα παιδιά τους διατρέχουν επίσης υψηλότερο κίνδυνο σωματικής ή ψυχικής βλάβης.

Η Υποστήριξη Προσφύγων στο Αιγαίο (RSA) μίλησε με έξι μητέρες από το Αφγανιστάν, οι οποίες περιέγραψαν την κατάστασή τους, τους συγκεκριμένους κινδύνους προστασίας που αντιμετωπίζουν αλλά και τη δύναμή τους. Η RSA έχει αναλάβει τη νομική εκπροσώπηση όλων αυτών των γυναικών. Όλες, εκτός από μία, έφτασαν στην Ελλάδα τον χειμώνα του 2022 μέσω των χερσαίων συνόρων του Έβρου. Σήμερα ζουν σε Κέντρα Ελεγχόμενης Πρόσβασης (καταυλισμούς) στην ηπειρωτική χώρα, αλλά αντιμετώπισαν την έλλειψη στέγης ή άλλα μη ασφαλή περιβάλλοντα κατά την άφιξή τους στην Αθήνα.

Οι μόνες μητέρες μας μίλησαν για τις προκλήσεις που αντιμετώπισαν προσπαθώντας να προσαρμοστούν σε έναν νέο ρόλο, καθώς είναι πλέον επικεφαλής των οικογενειών τους και αποκλειστικές φροντίστριες των παιδιών τους, γεγονός που εντείνει περαιτέρω την ανάγκη τους για προστασία και υποστήριξη. Επισημαίνουν την πρώτη τους προτεραιότητα: να βρουν, επιτέλους, ασφάλεια για τα παιδιά τους και τις ίδιες. Περιγράφουν τις τραυματικές τους εμπειρίες κατά τη διάρκεια των ταξιδιών τους προς την Ευρώπη. Νιώθοντας πλέον εγκλωβισμένες σε απομακρυσμένους καταυλισμούς, προσπαθώντας να διαχειριστούν τις διαδικασίες των αιτημάτων ασύλου τους και τη διεκπεραίωση θεμάτων επιμέλειας χωρίς ενημέρωση, χωρίς επαρκείς υπηρεσίες και χωρίς την έγκαιρη λήψη της δικαιούμενης χρηματικής βοήθειας, μιλούν για τη δική τους πορεία προς την ένταξη στην κοινωνία. Αντιμετωπίζουν την ανάγκη να εργαστούν και ταυτόχρονα να διεκπεραιώσουν όλες τις υποχρεώσεις τους, ενώ στερούνται ασφαλών χώρων φιλικών προς τα παιδιά. Ωστόσο, παρ' όλες τις δυσκολίες, οι φωνές τους αντανακλούν επίσης τη δύναμη και την ελπίδα τους για μια φυσιολογική ζωή, για τα παιδιά τους και τις ίδιες.

Θα πρέπει επίσης να σημειώσουμε ότι δεν υπάρχουν διαθέσιμα στατιστικά στοιχεία για τις μόνες μητέρες μεταξύ των αιτούντων άσυλο και των προσφύγων στην Ελλάδα. Τα στατιστικά στοιχεία που δημοσιεύονται από το Υπουργείο Μετανάστευσης και Ασύλου περιέχουν μόνο την κατανομή των αιτούντων άσυλο ανά φύλο, ηλικία και εθνικότητα. Η Υπηρεσία Υποδοχής και Ταυτοποίησης (ΥΠ.Υ.Τ.) παρέχει στατιστικά στοιχεία για τις μονογονεϊκές οικογένειες εν γένει, τα οποία είναι διαθέσιμα έως το τέλος Σεπτεμβρίου 2022^[1].

Όντας ταυτόχρονα και οι δύο γονείς, “δικηγόροι” και βιοπαλαίστριες για την οικογένεια

Οι μόνες μητέρες πρόσφυγες με τις οποίες μιλήσαμε και τα παιδιά τους έχουν όλες δραπετεύσει από το Αφγανιστάν και αντιμετώπισαν τον χωρισμό της οικογένειας στην πατρίδα τους, κατά τη διέλευσή τους ή στην Ελλάδα. Σε ορισμένες περιπτώσεις, οι σύζυγοί τους έχουν πεθάνει ή εξαφανιστεί. Σε άλλες περιπτώσεις, οι γυναίκες αυτές πήραν διαζύγιο ή διέφυγαν από σχέσεις κακοποίησης.

Έχουν υπάρξει μόνες γονείς για περιόδους που κυμαίνονται από τέσσερις μήνες έως πέντε χρόνια. Όλες τους εξακολουθούν να αγωνίζονται να προσαρμοστούν στους νέους ρόλους και τις ευθύνες τους. Προερχόμενες από μια χώρα όπου οι άνδρες θεωρούνται οι "βιοπαλαιστές" και νόμιμοι εκπρόσωποι της οικογένειας και όπου οι γυναίκες συνήθως δεν επιτρέπεται να εργάζονται ή ακόμη και να φοιτούν στο σχολείο, βρίσκονται αντιμέτωπες με μια νέα πραγματικότητα στην Ελλάδα. Πρέπει να είναι αποτελεσματικές συνήγοροι των οικογενειών τους κατά τη διάρκεια της διαδικασίας ασύλου και ταυτόχρονα καλές μητέρες. Έχουν ελάχιστο χρόνο και ενέργεια για τον εαυτό τους, ώστε να αναστοχαστούν και να επεξεργαστούν τις εμπειρίες και τα τραύματα του παρελθόντος.

Ταυτόχρονα, πρέπει να αναμετρηθούν με το πολιτισμικό σοκ που προέρχεται από την ξαφνική αντιπαράθεση με διαφορετικές αντιλήψεις για τους έμφυλους ρόλους, την οικογένεια, τα δικαιώματα και τον νόμο.

Αναζητώντας ασφάλεια

Πολλές από τις γυναίκες με τις οποίες μιλήσαμε είχαν εκτεθεί σε συνθήκες έλλειψης στέγης και/ή ανασφαλή περιβάλλοντα κατά την άφιξή τους στην Ελλάδα.

Ένα ασφαλές μέρος και η προστασία από την απέλαση είναι επί του παρόντος η πιο επιτακτική ανάγκη για τις οικογένειές τους. Οι γυναίκες μιλούν για την ασφάλεια με όρους προστασίας από κάθε μορφή βίαιης επιστροφής, αλλά και ως άμεση πρόσβαση σε μια δίκαιη διαδικασία ασύλου με αξιοπρεπείς συνθήκες διαβίωσης.

Όλες οι γυναίκες με τις οποίες μιλήσαμε ανέφεραν ότι προσπαθούσαν να επισκέπτονται τακτικά ψυχολόγο. Ταυτόχρονα, πολλές υποφέρουν από διάφορες σωματικές ασθένειες που επηρεάζουν τόσο την υγεία τους όσο και την ικανότητά τους να ενεργούν ως επικεφαλής των οικογενειών τους. Παρόλα αυτά, οι γυναίκες βάζουν την ευημερία των παιδιών τους πάνω από τη δική τους υγεία. Εξηγούν ότι η έλλειψη επαρκών υπηρεσιών για τους αιτούντες και τις αιτούσες άσυλο στους καταυλισμούς δημιουργεί περαιτέρω εμπόδια στην πρόσβαση των οικογενειών τους στα δικαιώματα και τις βασικές τους ανάγκες. Η πραγματικότητα αυτή αναδεικνύει την επιτακτική ανάγκη για εξειδικευμένες υποδομές υποστήριξης για τις μόνες μητέρες, οι οποίες σχεδόν εκλείπουν στην Ελλάδα.

Η άφιξη στην Ευρώπη συνοδεύεται από πρόσθετο τραύμα

Όλες οι γυναίκες με τις οποίες μιλήσαμε έπρεπε να φτάσουν παράτυπα στην Ελλάδα, λόγω της παντελούς έλλειψης ασφαλών και νόμιμων οδών προς την Ευρώπη για τους πρόσφυγες. Οι περισσότερες μας ανέφεραν ότι βίωσαν παράνομες αναγκαστικές επιστροφές (push backs) σε διαφορετικές περιπτώσεις και σε διαφορετικές τοποθεσίες καθ' όλη τη διάρκεια της επικίνδυνης διαφυγής τους προς την Ελλάδα, με αποτέλεσμα συχνά τον χωρισμό της οικογένειάς τους, ακόμη και την εξαφάνιση των αγαπημένων τους προσώπων. Το τραύμα που τους προκάλεσαν αυτές οι παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων υπάρχει μέχρι σήμερα.

Εγκλωβισμένες σε απομακρυσμένους καταυλισμούς, προσπαθώντας να ανταπεξέλθουν στις διαδικασίες των αιτημάτων ασύλου τους

Όπως κατέγραψε η Υποστήριξη Προσφύγων στο Αιγαίο (RSA) νωρίτερα φέτος σε δύο σχετικές δημοσιεύσεις (1, 2), οι υπηρεσίες εντός των καταυλισμών είναι εξαιρετικά περιορισμένες, ιδίως μετά την αποχώρηση του Διεθνούς Οργανισμού Μετανάστευσης (ΔΟΜ) στις 20 Μαρτίου 2023. Οι νομικές συμβουλές, η ψυχοκοινωνική υποστήριξη καθώς και τα μαθήματα γλώσσας και οι υπηρεσίες μεταφοράς συρρικνώθηκαν, αν δεν διακόπηκαν εντελώς. Ταυτόχρονα, από τις αρχές Φεβρουαρίου υπάρχουν σοβαρά κενά στις υπηρεσίες διερμηνείας στους καταυλισμούς. Δεν υπάρχει πρόβλεψη για εξειδικευμένες ιατρικές υπηρεσίες εντός των καταυλισμών (π.χ. ψυχίατροι, παιδιατρική περίθαλψη ή γυναικολόγοι) ούτε για συνταγογραφούμενα φάρμακα. Οι μόνες μητέρες που ζουν στους καταυλισμούς περιγράφουν τα προβλήματά τους που σχετίζονται με την πρόσβαση σε δημόσιες υπηρεσίες υγείας, το κόστος μεταφοράς και τις υπηρεσίες διερμηνείας.

Επιπλέον, οι καθυστερήσεις στην καταγραφή των αιτημάτων ασύλου τους επηρέασαν άμεσα την πρόσβασή τους στα μηνιαία επιδόματα. Σε μια περίπτωση, μια γυναίκα δεν έχει λάβει καμία οικονομική βοήθεια από τότε που έφτασε στην Ελλάδα πριν από έξι και πλέον μήνες, ενώ άλλες έπρεπε να περιμένουν αρκετές εβδομάδες. Ως αποτέλεσμα, δεν μπορούν να καλύψουν βασικές ανάγκες για τις ίδιες και τα παιδιά τους, ενώ αντιμετωπίζουν εμπόδια στην πρόσβαση σε κάθε είδους υπηρεσίες υποστήριξης στην Αθήνα, καθώς δεν έχουν τα οικονομικά μέσα για να καλύψουν το κόστος μετακίνησης τους.

εβδομάδες ή και μήνες για να γίνει τελικά η καταγραφή των αιτήσεων ασύλου τους, να λάβουν τα κατάλληλα έγγραφα ώστε να προστατεύονται από τη σύλληψη και την κράτηση.

Για παράδειγμα, η Arezu* από το Αφγανιστάν, ηλικίας 33 ετών, μόνη μητέρα με τρία παιδιά ηλικίας 13, 9 και 3 ετών, μας διηγείται την ιστορία της. Έφτασε στην Ελλάδα πριν από τέσσερα χρόνια, μαζί με τον σύζυγό της, ο οποίος όμως τους εγκατέλειψε μόλις έφτασαν. Τον χειμώνα του 2022, έλαβε απορριπτική απόφαση για το αίτημά της για άσυλο, με βάση την εφαρμογή της έννοιας της «ασφαλούς τρίτης χώρας», και κατάφερε να υποβάλει μεταγενέστερη αίτηση πέντε μήνες αργότερα.

Εμπόδια στην ένταξη και την επιμέλεια

Οι μητέρες που μας μίλησαν μας εξήγησαν ότι μπορούν να πάνε στην Αθήνα για να λάβουν νομικές, κοινωνικές ή υγειονομικές υπηρεσίες μόνο κατά τις ώρες που τα παιδιά τους είναι στο σχολείο. Όσες έχουν μωρά ή νήπια είναι υποχρεωμένες να τα πάρουν μαζί τους. Τα έξοδα μεταφοράς από τους απομακρυσμένους καταυλισμούς στην πόλη δεν καλύπτονται από το κράτος.

Αυτοί οι περιορισμοί συχνά εμποδίζουν τις γυναίκες να παρασταθούν στα προγραμματισμένα ραντεβού με ψυχολόγους, νοσοκομεία ή τους δικηγόρους τους, ή ακόμη και για την συνέντευξη ασύλου που είναι υποχρεωτική. Τα γραφεία της Υπηρεσίας Ασύλου, όπως εκείνο του Πειραιά - που είναι αρμόδιο για τους Αφγανούς πρόσφυγες - δεν προσφέρουν έναν φιλικό προς τα παιδιά χώρο για να αφήσουν οι μονογονείς τα παιδιά τους μέχρι να ολοκληρώσουν το ραντεβού τους.

Μια άλλη σημαντική ανησυχία για τις μόνες μητέρες είναι η εξασφάλιση της επιμέλειας των παιδιών τους. Οι συνθήκες στις χώρες καταγωγής τους και κατά τη διάρκεια του ταξιδιού τους συχνά σημαίνουν ότι δεν έχουν διεξαχθεί κρίσιμες διαδικασίες αστικής κατάστασης και ότι έγγραφα όπως τα οικογενειακά βιβλία, οι πράξεις διαζυγίου, τα πιστοποιητικά θανάτου ή οι αποφάσεις επιμέλειας δεν έχουν αποκτηθεί ή έχουν κατασχεθεί, κλαπεί ή χαθεί κατά τη διάρκεια του ταξιδιού. Για να υποβάλουν αίτηση για ταξιδιωτικά έγγραφα για τα παιδιά τους, για παράδειγμα, οι μονογονείς πρέπει να προσκομίσουν είτε επικυρωμένη ένορκη βεβαίωση για την οικογενειακή τους κατάσταση στη χώρα καταγωγής τους, είτε απόφαση επιμέλειας από ελληνικό οικογενειακό δικαστήριο.

Η αποχώρηση του ΔΟΜ από τους καταυλισμούς το 2023 έχει αφήσει κρίσιμα κενά στην πληροφόρηση για θέματα οικογενειακού δικαίου. Καμία από τις γυναίκες με τις οποίες μιλήσαμε δεν γνώριζε τις διαδικασίες επιμέλειας ή το δικαίωμά της να ζητήσει δωρεάν νομική εκπροσώπηση από το ελληνικό κράτος.

Ενδυνάμωση των γυναικών και ελπίδα για μια «φυσιολογική» ζωή

Ενώ αντιμετωπίζουν μεγάλες δυσκολίες προκειμένου να εκπληρώσουν τις υποχρεώσεις τους ως γονείς, όλες οι μητέρες αναφέρουν ότι η μεγαλύτερη επιθυμία τους είναι να δουν τα παιδιά τους ευτυχισμένα και ήρεμα, ζώντας μια «φυσιολογική ζωή», κάτι που οι ίδιες δεν είχαν ποτέ. 

Οι μόνες μητέρες σκέφτονται τα προβλήματά τους όλη την ημέρα, κατά τη διάρκεια της καθημερινότητάς τους, αλλά όταν τους ζητείται να αναστοχαστούν τις δυσκολίες από τις οποίες έχουν ήδη επιβιώσει, αποτυπώνεται η δύναμή τους στα προβληματισμένα πρόσωπά τους και χαμογελούν.

* Τα ονόματα των προσώπων που αναφέρονται σε αυτό το κείμενο έχουν αλλάξει για λόγους προστασίας της ασφάλειας και της ιδιωτικής ζωής.

Με τη σημαντική συνεισφορά της φωτογράφου και καλλιτέχνιδας Marily Stroux, που μας έκανε την εικονογράφηση, δίνουμε εικόνα στις ιστορίες που διαβάσατε, μέσα από 9 σκίτσα που αποτυπώνουν όσα μας είπαν οι γυναίκες στις συνομιλίες τους. Δείτε τα σκίτσα στο παρακάτω slideshow.

(κάντε κλικ στις εικόνες για μεγέθυνση)

Σημειώσεις

1. Τα πιο πρόσφατα στατιστικά στοιχεία που δημοσίευσε η Υπηρεσία Ταυτοποίησης και Υποδοχής για τους πρώτους εννέα μήνες του 2022 και αναφέρονται στις ευάλωτες ομάδες που ταυτοποιούνται κατά την καταγραφή της αίτησης ασύλου αντιστοιχούν σε 426 μονογονεϊκές οικογένειες (από 18.046 παραπομπές / 2,4%). Στο μεταξύ, τα πρόσφατα στοιχεία σχετικά με τις αιτήσεις ασύλου κατά το πρώτο τρίμηνο του 2023 αναφέρουν ότι το 23% των 12.875 καταγεγραμμένων αιτήσεων ασύλου αφορούν γυναίκες αιτούσες (όλων των ηλικιών). Βλ. εδώ. ↑

2. Το πρόγραμμα στήριξης έκτακτης ανάγκης για την ένταξη και τη στέγαση (ESTIA) που εφαρμοζόταν από τον Νοέμβριο του 2015, παρείχε αποκεντρωμένη στέγαση σε ευάλωτους αιτούντες άσυλο στην Ελλάδα μέσω της ενοικίασης ακινήτων. Το πρόγραμμα παραδόθηκε πλήρως από την Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες στο Υπουργείο Μετανάστευσης και Ασύλου τον Ιανουάριο του 2021, και τερματίστηκε στο τέλος του 2022. Βλ. εδώ. ↑